अपराधो मम ब्रह्मन्यन्निवारितवानहम् । तत्क्षन्तव्यं महाभाग विमुक्तानां क्षमा बलम्
"हे ब्राह्मण, मी तुला थांबवले, ही माझी चूक आहे. भाग्यवान, तू मला माफ कर; मुक्त लोकांची खरी ताकद क्षमा असते."
शुक उवाच किं तेऽत्र दूषणं क्षत्तः परतन्त्रोऽसि सर्वदा । प्रभुकार्यं प्रकर्तव्यं सेवकेन यथोचितम्
शुक म्हणाला, "कशात तुझा दोष आहे, प्रतीहार? तू नेहमी दुसऱ्याच्या आज्ञेत असतोस. सेवकाने मालकाची आज्ञा योग्य रीतीने पाळावीच."
न भूपदूषणं चात्र यदहं रक्षितस्त्वया । चोरशत्रुपरिज्ञानं कर्तव्यं सर्वथा बुधैः
राजाचा काहीही दोष नाही, कारण तू माझी नीट काळजी घेतलीस. चोर आणि शत्रू यांच्यापासून नेहमी सावध राहावं, हे शहाण्यांनी लक्षात ठेवावं.
ममैव सर्वथा दोषो यदहं समुपागतः । गमनं परगेहे यल्लघुतायाश्च कारणम्
पूर्णपणे माझाच दोष आहे, कारण मी इथे आलो. दुसऱ्याच्या घरी जाणं आणि त्यामुळे माझी अब्रू कमी झाली, त्याला मीच कारणीभूत आहे.
प्रतीहार उवाच किं सुखं द्विज किं दुःखं किं कार्यं शुभमिच्छता । कः शत्रुर्हितकर्ता को ब्रूहि सर्वं ममाद्य वै
दरवाजावाल्याने विचारलं— ब्राह्मण, खरं सुख काय, दुःख काय, चांगलं हवं असेल तर काय करावं? शत्रू कोण, हित करणारा कोण? हे सगळं आज मला सांग.
शुक उवाच द्वैविध्यं सर्वलोकेषु सर्वत्र द्विविधो जनः । रागी चैव विरागी च तयोश्चित्तं द्विधा पुनः
शुक म्हणाला— या सगळ्या जगात द्वैते असतात. लोक दोन प्रकारचे असतात— एक आसक्त आणि दुसरे विरक्त. त्यांची मनंही दोन प्रकारचीच असतात.
विरागी त्रिविधः कामं ज्ञातोऽज्ञातश्च मध्यमः । रागी च द्विविधः प्रोक्तो मूर्खश्च चतुरस्तथा
विरक्त माणसं तीन प्रकारची असतात— ज्यांना कळलंय, ज्यांना कळलेलं नाही, आणि मधल्या प्रकारचे. आसक्त माणसं दोन प्रकारची— मूर्ख आणि चतुर.
चातुर्यं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रजं मतिजं तथा । मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्वथा
चातुर्य दोन प्रकारचं असतं— एक शास्त्रावरून येणारं आणि दुसरं स्वतःच्या बुद्धीवरून. बुद्धीही दोन प्रकारची— योग्य आणि अयोग्य.
प्रतीहार उवाच यदुक्तं भवता विद्वन्नार्थज्ञोऽहं द्विजोत्तम । तत्सर्वं विस्तरेणाद्य यथार्थं वद सत्तम
दरवाजावाल्याने म्हणालं— पंडिता, तू जे सांगितलंस त्याचा अर्थ मला समजला नाही. श्रेष्ठ ब्राह्मणा, कृपया हे सगळं मला नीट आणि खरं खरं सांग.
शुक उवाच रागो यस्यास्ति संसारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् । दुःखं बहुविधं तस्य सुखं च विविधं पुनः
शुक म्हणाला— ज्याच्या मनात या जगात आसक्ती आहे, त्याला 'आसक्त' म्हणतात. त्याला अनेक प्रकारचं दुःख आणि वेगवेगळं सुख मिळतं.
धनं प्राप्य सुतान्दारान्मानं च विजयं तथा । तदप्राप्य महद्दुःखं भवत्येव क्षणे क्षणे
धन, मुले, पत्नी, मान किंवा विजय मिळाला तर त्याला आनंद; पण हे मिळाले नाहीत की त्याला प्रत्येक क्षणी मोठं दुःख होतं.
कार्यस्तस्य सुखोपायः कर्तव्यं सुखसाधनम् । तस्यारातिः स विज्ञेयः सुखविघ्नं करोति यः
त्याचं कर्तव्य म्हणजे सुख मिळवण्यासाठी प्रयत्न करणं आणि सुख देणारी कामं करणं. त्याच्या सुखात अडथळा आणणारा खरा शत्रू आहे.
सुखोत्पादयिता मित्रं रागयुक्तस्य सर्वदा । चतुरो नैव मुह्येत मूर्खः सर्वत्र मुह्यति
आसक्त माणसासाठी मित्र म्हणजे नेहमी सुख देणारा. चतुर माणूस कधीही गोंधळत नाही, पण मूर्ख माणूस सगळीकडे गोंधळतो.
विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुखमेकान्तसेवनम् । आत्मानुचिन्तनं चैव वेदान्तस्य च चिन्तनम्
विरक्त आणि आत्म्यात रमणारा माणूस एकांतात राहण्यात, आत्मचिंतन करण्यात आणि वेदांताचा विचार करण्यातच खरं सुख मानतो.
दुःखं तदेतत्सर्वं हि संसारकथनादिकम् । शत्रवो बहवस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छतः
त्याच्यासाठी हे सगळं— संसाराची चर्चा वगैरे— हेच दुःख आहे. जो शहाणा आहे आणि चांगुलपणं हवंय, त्याचे शत्रू खूप असतात.
कामः क्रोधः प्रमादश्च शत्रवो विविधाः स्मृताः । बन्धुः सन्तोष एवास्य नान्योऽस्ति भुवनत्रये
काम, राग आणि बेफिकिरी हे त्याचे विविध शत्रू मानले जातात. तीनही लोकांत त्याचा एकच खरा मित्र आहे— समाधान.
सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मत्वा तं ज्ञानिनं द्विजम् । क्षत्ता प्रवेशयामास कक्षां चातिमनोरमाम्
सूतेने सांगितलं— त्याचं बोलणं ऐकून, आणि तो ब्राह्मण ज्ञानी आहे हे ओळखून, दरवाजावाल्याने त्याला फार सुंदर आतील दालनात जाऊ दिलं.
नगरं वीक्षमाणः संस्त्रैविध्यजनसङ्कुलम् । नानाविपणिद्रव्याढ्यं क्रयविक्रयकारकम्
तो पाहू लागला— ते शहर तिन्ही प्रकारच्या लोकांनी भरलेलं, वेगवेगळ्या बाजाराच्या वस्तूंनी गच्च, आणि खरेदी-विक्रीने गजबजलेलं होतं.
रागद्वेषयुतं कामलोभमोहाकुलं तथा । विवदत्सुजनाकीर्णं वसुपूर्णं महत्तरम्
त्या शहरात आसक्ती आणि द्वेष भरलेला, काम, लोभ, मोह यांनी व्यापलेलं, वादाने गोंगाटलेलं, पण चांगल्या लोकांनीही भरलेलं आणि संपत्तीने समृद्ध असं मोठं शहर होतं.
पश्यन्स त्रिविधाँल्लोकान्प्रासरद्राजमन्दिरम् । प्राप्तः परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्करः
तो तिन्ही प्रकारच्या लोकांकडे पाहत राजवाड्याकडे गेला. त्याचं तेज इतकं मोठं होतं की तो जणू दुसरा सूर्यच वाटत होता.
निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् । तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन्
तेथेच द्वारपालाने त्याला थांबवले. तो तिथेच, लाकडासारखा हालचाल न करता, दारात उभा राहून मुक्तीचा विचार करू लागला.
छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः । ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः
छायेत आणि उन्हात दोन्ही ठिकाणी सारखेच पाहणारा तो महान तपस्वी, एकांतात ध्यान करत, स्तंभासारखा हलू न उभा राहिला.
तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः । प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः
थोड्या वेळाने राजाचा मंत्री, हात जोडून, त्याच्याकडे आला आणि त्याला राजवाड्याच्या दुसऱ्या दालनात घेऊन गेला.
तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् । तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम्
तेथे त्याला सुंदर, फुलांनी बहरलेले दिव्य झाडांचे बाग दाखवली आणि पाहुण्याची योग्य प्रकारे आदरातिथ्य केली.
वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः । गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः
तेथे राजसेवेत तत्पर असलेल्या मुख्य स्त्रिया, गाणे व वाद्य वाजवण्यात कुशल आणि प्रेमकलांमध्ये पारंगत, उपस्थित होत्या.
ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः । निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा
त्या स्त्रियांना शुकाची सेवा करण्यास सांगून, तो श्रेष्ठ मंत्री त्या दालनातून बाहेर गेला. व्यासपुत्र तिथेच उभा राहिला.
पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि । देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः
त्या स्त्रियांनी त्याची अत्यंत भक्तीने, योग्य रीतीने पूजा केली आणि त्या काळाला व जागेला अनुरूप विविध अन्नांनी त्याला तृप्त केले.
ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् । रम्यं संदर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः
नंतर, त्या अंतःपुरातील स्त्रिया, कामवासनेने मोहित होऊन, त्याला राजवाड्याच्या सुंदर बागेची सफर घडवू लागल्या.
स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः । दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम्
तो तरुण, देखणा, आकर्षक, गोड बोलणारा आणि मनमोहक होता. त्याला पाहताच त्या सर्व स्त्रिया जणू काही दुसरा कामदेवच समोर उभा आहे असे वाटून मूर्च्छित झाल्या.
जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत्
त्याला इंद्रियांवर विजय मिळवलेला ऋषी समजून त्या सर्व त्याची सेवा करू लागल्या. पण तो शुद्ध अंतःकरणाचा वनवासी त्यांना आईसारखेच मानू लागला.