महाविराड् लोमकूपे ब्रह्माण्डगोलके जले । बभूव च विराट् क्षुद्रो विराडंशेन साम्प्रतम्
महाविराटाच्या केसाच्या रोमात, जलाने भरलेल्या ब्रह्मांडाच्या गोलामध्ये, मोठ्या विराटाच्या अंशाने लहान विराट प्रकट झाला.
श्यामो युवा पीतवासाः शयानो जलतल्पके । ईषद्धास्यः प्रसन्नास्यो विश्वव्यापी जनार्दनः
तो काळा, तरुण, पिवळ्या वस्त्रात, जलावर शयन करणारा, मंद हास्याने आणि प्रसन्न मुखाने, सर्वत्र व्यापणारा जनार्दन तेथे होता.
तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्भवः । सम्भूय पद्मदण्डे च बभ्राम युगलक्षकम्
त्याच्या नाभीतील कमळावर कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा प्रकट झाला; कमळाच्या दांड्यावर जन्म घेऊन तो तिथे दीर्घकाळ भटकत राहिला.
नान्तं जगाम दण्डस्य पद्मनालस्य पद्मजः । नाभिजस्य च पद्मस्य चिन्तामाप पिता तव
नाभीतील कमळाच्या दांड्याचा शेवट कमलजास सापडला नाही; तुझ्या वडिलांना त्या कमळाच्या उत्पत्तीबद्दल चिंता वाटू लागली.
स्वस्थानं पुनरागम्य दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् । ततो ददर्श क्षुद्रं तं ध्यानेन दिव्यचक्षुषा
पुन्हा आपल्या जागी परत येऊन, त्याने कृष्णाच्या चरणकमळांचे ध्यान केले; मग ध्यानाने, दिव्य दृष्टीने त्याने त्या लहान विराटाला पाहिले.
शयानं जलतल्पे च ब्रह्माण्डगोलकाप्लुते । यल्लोमकूपे ब्रह्माण्डं तं च तत्परमीश्वरम्
त्याने पाण्यावर शयन करणारा, ब्रह्मांडात व्यापलेला, आणि त्या केसाच्या रोमात असलेले ब्रह्मांड व त्या परमेश्वराला पाहिले.
श्रीकृष्णं चापि गोलोकं गोपगोपीसमन्वितम् । तं संस्तूय वरं प्राप ततः सृष्टिं चकार सः
त्याने श्रीकृष्णाला गोलोकात, गवळ्यांसह आणि गोपिकांसह पाहिले; त्याचे स्तवन करून, वर मिळवून, मग त्याने सृष्टी केली.
बभूवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सनकादयः । ततो रुद्रकलाश्चापि शिवस्यैकादश स्मृताः
ब्रह्माच्या मनातून सनकादी पुत्र जन्मले; त्यानंतर शिवाच्या अंशातून एकादश रुद्र निर्माण झाले असे सांगितले जाते.
बभूव पाता विष्णुश्च क्षुद्रस्य वामपार्श्वतः। चतुर्भुजश्च भगवान् श्वेतद्वीपे स चावसत्
त्या लहान विराटाच्या डाव्या बाजूने विष्णू, पालनकर्ता प्रकट झाला; चार हात असलेला तो भगवान श्वेतद्वीपात वास करू लागला.
क्षुद्रस्य नाभिपद्मे च ब्रह्मा विश्वं ससर्ज ह। स्वर्गं मर्त्यं च पातालं त्रिलोकीं सचराचराम्
त्या लहान विराटाच्या नाभीतील कमळात ब्रह्माने विश्वाची निर्मिती केली — स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ, म्हणजेच तीनही लोकांसह सर्व चराचर.
एवं सर्वं लोमकूपे विश्वं प्रत्येकमेव च । प्रतिविश्वे क्षुद्रविराड् ब्रह्मविष्णुशिवादयः
अशा प्रकारे प्रत्येक केसाच्या रोमात संपूर्ण विश्व आहे; प्रत्येक विश्वात लहान विराट, ब्रह्मा, विष्णू, शिव आणि इतरही आहेत.
इत्येवं कथितं ब्रह्मन् कृष्णसङ्कीर्तनं शुभम्। सुखदं मोक्षदं ब्रह्मन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
हे ब्रह्मन्, अशा प्रकारे शुभ श्रीकृष्णस्मरण सांगितले; हे ब्रह्मन्, हे सुखदायक आणि मुक्तिदायक आहे — तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
सरस्वतीस्तोत्रपूजाकवचादिवर्णनम् नारद उवाच श्रुतं सर्वं मया पूर्वं त्वत्प्रसादात्सुधोपमम् । अधुना प्रकृतीनां च व्यस्तं वर्णय पूजनम्
नारद म्हणाले — तुझ्या कृपेने मी आधी सर्व काही ऐकले, अगदी अमृतासारखे शुद्ध. आता या प्रकृतींच्या वेगवेगळ्या रूपांची पूजा कशी करावी, ते सविस्तर सांग.
कस्याः पूजा कृता केन कथं मर्त्ये प्रचारिता । केन वा पूजिता का वा केन का वा स्तुता प्रभो
कोणत्या देवीची पूजा कोणी केली, ती माणसांत कशी प्रचलित झाली? कोणत्या देवीची कोणी पूजा केली, कोणती देवी कोणी स्तुती केली, हे प्रभो, मला सांग.
तासां स्तोत्रं च ध्यानं च प्रभावं चरितं शुभम् । काभिः केभ्यो वरो दत्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
त्या देवींची स्तोत्रे, ध्यान, त्यांची शक्ती आणि शुभ कृत्ये — कोणत्या देवीने कोणाला वर दिला, हे सर्व मला समजावून सांग.
श्रीनारायण उवाच गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती । सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता
श्री नारायण म्हणाले — गणेशाची आई पार्वती, दुर्गा, राधा, लक्ष्मी, सरस्वती आणि सावित्री — या पाच देवी सृष्टीमध्ये प्रकृतीच्या पाच रूपांमध्ये ओळखल्या जातात.
आसां पूजा प्रसिद्धा च प्रभावः परमाद्भुतः । सुधोपमं च चरितं सर्वमङ्गलकारणम्
या देवींची पूजा प्रसिद्ध आहे आणि त्यांची शक्ती अतिशय अद्भुत आहे. त्यांची कृत्ये अमृतासारखी शुद्ध आणि सर्व मंगलाचा कारणीभूत आहेत.
प्रकृत्यंशाः कला याश्च तासां च चरितं शुभम् । सर्वं वक्ष्यामि ते ब्रह्मन् सावधानो निशामय
या देवींचे अंश, कला आणि शुभ कृत्ये — हे सर्व मी तुला सांगतो, ब्राह्मण, तू लक्ष देऊन ऐक.
काली वसुन्धरा गङ्गा षष्ठी मङ्गलचण्डिका । तुलसी मनसा निद्रा स्वधा स्वाहा च दक्षिणा
काळी, वसुंधरा, गंगा, षष्ठी, मंगळचंडिका, तुळस, मनसा, निद्रा, स्वधा, स्वाहा आणि दक्षिणा —
संक्षिप्तमासां चरितं पुण्यदं श्रुतिसुन्दरम् । जीवकर्मविपाकं च तच्च वक्ष्यामि सुन्दरम्
या देवींच्या कथा जरी थोडक्यात सांगितल्या तरी त्या पुण्यदायी आणि ऐकायला सुंदर आहेत. जीवनातील कर्माचे फळही मी तुला सांगतो, हे सुंदर ऐक.
दुर्गायाश्चैव राधाया विस्तीर्णं चरितं महत् । तद्वत्पश्चात्प्रवक्ष्यामि संक्षेपक्रमतः शृणु
दुर्गा आणि राधेच्या मोठ्या आणि विस्तृत कथा मी नंतर सविस्तर सांगीन. आता त्या थोडक्यात ऐक.
आदौ सरस्वतीपूजा श्रीकृष्णेन विनिर्मिता । यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्खो भवति पण्डितः
सर्वप्रथम सरस्वतीची पूजा श्रीकृष्णाने स्थापन केली. तिच्या कृपेने, हे श्रेष्ठ मुनी, मूर्ख माणूसही विद्वान होतो.
आविर्भूता यथा देवी वक्त्रतः कृष्णयोषितः । इयेष कृष्णं कामेन कामुकी कामरूपिणी
कृष्णाच्या प्रियतमेच्या मुखातून देवी प्रकट झाली आणि तिने कृष्णाला प्रेमाने इच्छिले, स्वतःच कामिनीचे रूप घेतले.
स च विज्ञाय तद्भावं सर्वज्ञः सर्वमातरम् । तामुवाच हितं सत्यं परिणामे सुखावहम्
कृष्णाने तिच्या मनाचा हेतू ओळखला — तो सर्वज्ञ आणि सर्वांचा माता आहे — त्याने तिला हितकारक, सत्य आणि शेवटी सुख देणारे शब्द सांगितले.
श्रीकृष्ण उवाच भज नारायणं साध्वि मदंशं च चतुर्भुजम् । युवानं सुन्दरं सर्वगुणयुक्तं च मत्समम्
श्रीकृष्ण म्हणाले — हे साध्वी, तू नारायणाची पूजा कर. तो माझा अंश आहे, चार हातांचा, तरुण, सुंदर, सर्व गुणांनी युक्त आणि माझ्यासारखाच आहे.
कामज्ञं कामिनीनां च तासां च कामपूरकम् । कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलालङ्कतमीश्वरम्
तो स्त्रियांच्या इच्छा जाणणारा आहे, त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे, कोटी कामदेवांच्या सौंदर्याने शोभलेला आणि लीलांनी अलंकृत असलेला ईश्वर आहे.
कान्ते कान्तं च मां कृत्वा यदि स्थातुमिहेच्छसि । त्वत्तो बलवती राधा न भद्रं ते भविष्यति
जर तू मला प्रियकर मानून माझ्याजवळ राहायचे ठरवलेस, तर लक्षात ठेव, राधा तुझ्यापेक्षा अधिक बलवान आहे. त्यामुळे तुझे कल्याण होणार नाही.
यो यस्माद् बलवान्वापि ततोऽन्यं रक्षितुं क्षमः । कथं परान्साधयति यदि स्वयमनीश्वरः
जो दुसऱ्यापेक्षा बलवान असतो, तोच इतरांचे रक्षण करू शकतो. जो स्वतःच स्वतंत्र नाही, तो दुसऱ्यांचे कार्य कसे साध्य करील?
सर्वेशः सर्वशास्ताहं राधां बाधितुमक्षमः । तेजसा मत्समा सा च रूपेण च गुणेन च
मी सर्वांचा स्वामी आहे, सर्वांचा शिक्षक आहे, तरीही मला राधेला विरोध करता येत नाही. ती तेज, रूप आणि गुण यामध्ये माझ्यासारखीच आहे.
प्राणाधिष्ठातृदेवी सा प्राणांस्त्यक्तुं च कः क्षमः । प्राणतोऽपि प्रियः पुत्रः केषां वास्ति च कश्चन
तीच प्राणांची अधिष्ठात्री देवी आहे — आपले प्राण कोण सोडू शकतो? आणि कोणाच्या दृष्टीने पुत्र प्राणांपेक्षा प्रिय असतो?