ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादिदेवतोत्पत्तिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथ डिम्भो जले तिष्ठन्यावद्वै ब्रह्मणो वयः । ततः स काले सहसा द्विधाभूतो बभूव ह
श्रीनारायण म्हणाले—त्या अंड्याने पाण्यात ब्रह्माच्या वयाएवढा काळ राहिल्यावर, योग्य वेळी ते अचानक दोन भागांत विभागले गेले.
तन्मध्ये शिशुरेकश्च शतकोटिरविप्रभः। क्षणं रोरूयमाणश्च स्तनान्धः पीडितः क्षुधा
त्या अंड्याच्या मध्ये एक बालक होता, शंभर कोटी सूर्यांसारखे तेज असलेला, एक क्षण रडणारा, उपासमारीने स्तनासाठी तडफडणारा.
पित्रा मात्रा परित्यक्तो जलमध्ये निराश्रयः। ब्रह्माण्डासंख्यनाथो यो ददर्शोर्ध्वमनाथवत्
पिता आणि मातेकडून टाकलेला, पाण्यात एकटा, कुठलाही आधार नसलेला, अनंत ब्रह्मांडांचा स्वामी, अनाथासारखा वर पाहू लागला.
स्थूलास्थूलतमः सोऽपि नाम्ना देवो महाविराट्। परमा्णुर्यथा सूक्ष्मात्परः स्थूलात्तथाप्यसौ
तो देव, ज्याला महाविराट म्हणतात, स्थूल आणि अतिसूक्ष्म असा आहे; जसा परमाणू सूक्ष्मात सूक्ष्म, तसा तो स्थूलाहूनही परे आहे.
तेजसा षोडशांशोऽयं कृष्णस्य परमात्मनः। आधारः सर्वविश्वानां महाविष्णुश्च प्राकृतः
त्याच्या तेजाने तो श्रीकृष्ण परमात्म्याचा सोळावा भाग आहे; तो सर्व विश्वांचा आधार असून, आद्य महाविष्णु म्हणून ओळखला जातो.
प्रत्येकं लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च। अस्यापि तेषां संख्यां च कृष्णो वक्तुं नहि क्षमः
त्याच्या प्रत्येक केसाच्या रोमकूपात सर्व विश्वे आहेत; त्यांची संख्या श्रीकृष्णालाही सांगता येत नाही.
संख्या चेद्रजसामस्ति विश्वानां न कदाचन। ब्रह्मविष्णुशिवादीनां तथा संख्या न विद्यते
धुळीच्या कणांची मोजणी शक्य असली, तरी विश्वांची मोजणी कधीच शक्य नाही; त्याचप्रमाणे ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांची संख्याही माहीत नाही.
प्रतिविश्वेषु सन्त्येवं ब्रह्मविष्णुशिवादयः। पातालाद् ब्रह्मलोकान्तं ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्
प्रत्येक विश्वात असेच ब्रह्मा, विष्णु, शिव असतात; पाताळापासून ब्रह्मलोकापर्यंतचे ब्रह्मांड असे सांगितले आहे.
तत ऊर्ध्वं च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डाद् बहिरेव सः। तत ऊर्ध्वं च गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनः
त्याच्या वर वैकुण्ठ आहे, जे ब्रह्मांडाच्या बाहेर आहे. त्याच्या वर पन्नास कोटी योजन उंच गोळोक आहे.
नित्यः सत्यस्वरूपश्च यथा कृष्णस्तथाप्ययम्। सप्तद्वीपमिता पृध्वी सप्तसागरसंयुता
तो नित्य आहे आणि सत्यस्वरूप आहे, जसा कृष्ण तसा तोही. पृथ्वीला सात द्वीप आणि सात समुद्र आहेत.
ऊनपञ्चाशदुपद्वीपासंख्यशैलवनान्विता । ऊर्ध्वं सप्त स्वर्गलोका ब्रह्यलोकसमन्विताः
त्यात पन्नासपेक्षा थोडे कमी उपद्वीप, असंख्य डोंगर आणि जंगलं आहेत. वर सात स्वर्गलोक आहेत, ज्यात ब्रह्मलोकही आहे.
पातालानि च सप्ताधश्चैवं ब्रह्माण्डमेव च। ऊर्ध्वं धराया भूर्लोको भुवर्लोकस्ततः परम्
खाली सात पाताळ आहेत. असंच हे ब्रह्मांड आहे. पृथ्वीच्या वर भूर्लोक आहे, त्याच्या पुढे भुवर्लोक आहे.
ततः परश्च स्वर्लोको जनलोकस्तथा परः । ततः परस्तपोलोकः सत्यलोकस्ततः परः
त्याच्या पुढे स्वर्लोक, त्याच्या पुढे जनलोक, त्याच्या पुढे तपोलोक आणि सर्वात वर सत्यलोक आहे.
ततः परं ब्रह्मलोकस्तप्तकाञ्चनसन्निभः । एवं सर्वं कृत्रिमं च बाह्याभ्यन्तरमेव च
त्याच्या पुढे ब्रह्मलोक आहे, जो तापलेल्या सोन्यासारखा तेजस्वी आहे. असं सर्व बाह्य आणि अंतर्गत जग कृत्रिम आहे.
तद्विनाशे विनाशश्च सर्वेषामेव नारद । जलबुद्बुदवत्सर्वं विश्वसंघमनित्यकम्
हे नष्ट झालं की, नारद, सर्व काही नष्ट होतं. सगळ्या विश्वातील संघटना पाण्याच्या फुग्यासारख्या क्षणिक आहेत.
नित्यौ गोलोकवैकुण्ठौ प्रोक्तौ शश्वदकृत्रिमौ । प्रत्येकं लोमकूपेषु ब्रह्माण्डं परिनिश्चितम्
गोळोक आणि वैकुण्ठ हे नित्य आणि अजन्म आहेत असं सांगितलं आहे. प्रत्येक केसाच्या रोमात एक ब्रह्मांड निश्चितपणे आहे.
एषां संख्यां न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का कथा । प्रत्येकं प्रतिब्रह्माण्डं ब्रह्मविष्णुशिवादयः
कृष्णालाही त्यांची संख्या माहीत नाही, तर इतरांची काय कथा? प्रत्येक ब्रह्मांडात ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतर देव आहेत.
तिस्रः कोट्यः सुराणां च संख्या सर्वत्र पुत्रक। दिगीशाश्चैव दिक्पाला नक्षत्राणि ग्रहादयः
सर्वत्र तीन कोटी देव आहेत, मुला. दिशांचे रक्षक, दिक्पाल, तारे, ग्रह आणि इतरही आहेत.
भुवि वर्णाश्च चत्वारोऽप्यधो नागाश्चराचराः । अथ कालेऽत्र स विराडूर्ध्वं दृष्ट्वा पुनः पुनः
पृथ्वीवर चार वर्ण आहेत आणि खाली नाग व सर्व चल-अचल जीव आहेत. मग काळानुसार त्या विराटाने पुन्हा पुन्हा वर पाहिलं.
डिम्भान्तरे च शून्यं च न द्वितीयं च किञ्चन । चिन्तामवाप क्षुद्युक्तो रुरोद च पुनः पुनः
त्या अंड्यात आत रिकामेपण होतं आणि दुसरं काहीच नव्हतं. भुकेमुळे त्याला चिंता वाटली आणि तो पुन्हा पुन्हा रडला.
ज्ञानं प्राप्य तदा दध्यौ कृष्णं परमपूरुषम्। ततो ददर्श तत्रैव ब्रह्मज्योतिः सनातनम्
मग ज्ञान मिळाल्यावर त्याने कृष्ण, परमपुरुष यांचा ध्यान केला. तेव्हा त्याला तिथे सनातन ब्रह्मतेज दिसलं.
नवीनजलदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् । सस्मितं मुरलीहस्तं भक्तानुग्रहकातरम्
त्याने नव्या काळ्या मेघासारखा, दोन हातांचा, पिवळे वस्त्र घातलेला, हसरा, हातात मुरली असलेला, भक्तांना कृपा करायला आतुर असलेला कृष्ण पाहिला.
जहास बालकस्तुष्टो दृष्ट्वा जनकमीश्वरम् । वरं तदा ददौ तस्मै वरेशः समयोचितम्
तो मुलगा प्रसन्न होऊन, आपल्या पित्याला, ईश्वराला पाहून हसला. मग वर देणाऱ्या त्या प्रभूंनी त्याला योग्य असा वर दिला.
मत्समो ज्ञानयुक्तश्च क्षुत्पिपासादिवर्जितः । ब्रह्माण्डासंख्यनिलयो भव वत्स लयावधि
माझ्यासारखा ज्ञानयुक्त हो, भूक आणि तहान नसलेला हो. मुला, प्रलयापर्यंत असंख्य ब्रह्मांडांचा आधारस्थान हो.
निष्कामो निर्भयश्चैव सर्वेषां वरदो भव । जरामृत्युरोगशोकपीडादिवर्जितो भव
कामनारहित, निर्भय आणि सर्वांना वर देणारा हो. म्हातारपण, मृत्यू, रोग, दुःख आणि वेदना यांपासून मुक्त हो.
इत्युक्त्वा तस्य कर्णे स महामन्त्रं षडक्षरम् । त्रिःकृत्वश्च प्रजजाप वेदाङ्गप्रवरं परम्
असं सांगून त्याच्या कानात त्या महा षडाक्षरी मंत्राचा तीनदा जप केला, जो श्रेष्ठ वेदांग मंत्र आहे.
प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् । वह्निजायान्तमिष्टं च सर्वविघ्नहरं परम्
ॐ या अक्षरांनी सुरू होणारे आणि चौथ्या स्वरावर संपणारे 'कृष्ण' हे दोन अक्षरांचे नाव, तसेच अग्निपुत्रावर संपणारे, हे अत्यंत प्रिय मानले जाते आणि सर्व विघ्न दूर करणारे आहे.
मन्त्रं दत्त्वा तदाहारं कल्पयामास वै विभुः। श्रूयतां तद् ब्रह्मपुत्र निबोध कथयामि ते
मंत्र दिल्यानंतर प्रभूंनी त्या वेळी नैवेद्याची तयारी केली; ब्रह्मपुत्रा, ऐक, मी तुला ते सांगतो.
प्रतिविश्वं यन्नैवेद्यं ददाति वैष्णवो जनः । तत्षोडशांशो विषयिणो विष्णोः पज्वदशास्य वै
वैष्णव भक्त या जगात विष्णूला जे काही नैवेद्य अर्पण करतो, त्याचा सोळावा भाग भोगणाऱ्याचा असतो, उरलेला सर्व भाग विष्णूचाच असतो.
निर्गुणस्यात्मनश्चैव परिपूर्णतमस्य च । नैवेद्ये चैव कृष्णस्य न हि किञ्चित्प्रयोजनम्
निराकार, सर्वार्थाने पूर्ण असलेल्या कृष्णाला नैवेद्याची खरंतर काहीच गरज नाही.