पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने । एवं ते कथितं सर्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम्
ग्रामदेवींचे गावात आणि शहरात पूजन झाले, हे मुनी. अशा प्रकारे प्रकृतीचे सर्व शुभ चरित्र तुला सांगितले.
यथागमं लक्षणं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
शास्त्रानुसार सर्व लक्षणे सांगितली आहेत. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
पञ्चप्रकृतितद्भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनम् नारद उवाच समासेन श्रुतं सर्वं देवीनां चरितं प्रभो । विबोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि
नारद म्हणाले: प्रभो, देवींचे सर्व चरित्र संक्षेपाने ऐकले. समजून घेण्यासाठी, व्यासा, तू ते विस्ताराने सांग.
सृष्टेराद्या सृष्टिविधौ कथमाविर्बभूव ह । कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदांवर
सृष्टीच्या आरंभी ती आद्य देवी कशी प्रकट झाली? आणि ती पाच रूपे कशी झाली? वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, हेही सांग.
भूता ययांशकलया तया त्रिगुणया भवे । व्यासेन तासां चरितं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्
तीने कोणत्या अंशाने, तीन गुणांनी युक्त होऊन, सर्व भूतांची निर्मिती केली? व्यास, मला आता त्यांच्या चरित्राचे श्रवण करायचे आहे.
तासां जन्मानुकथनं पूजाध्यानविधिं बुध । स्तोत्रं कवचमैश्वर्यं शौर्यं वर्णय मङ्गलम्
त्यांच्या जन्माची क्रमाने कथा, पूजन व ध्यानाची पद्धत, स्तोत्र, कवच, ऐश्वर्य, शौर्य आणि मंगल हे सर्व सांग.
श्रीनारायण उवाच नित्य आत्मा नभो नित्यं कालो नित्यो दिशो यथा । विश्वानां गोलकं नित्यं नित्यो गोलोक एव च
श्री नारायण म्हणाले: आत्मा नित्य आहे, आकाश नित्य आहे, काळ नित्य आहे, दिशा नित्य आहेत. विश्वाचा गोल नित्य आहे आणि गोळोकही नित्य आहे.
तदेकदेशो वैकुण्ठो नम्रभागानुसारकः । तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीला सनातनी
त्याचा एक भाग वैकुंठ आहे, जो विनम्रांचा वाटा आहे. त्याचप्रमाणे प्रकृती नित्य आहे आणि ब्रह्माची लीला सनातन आहे.
यथाग्नौ दाहिका चन्द्रे पद्मे शोभा प्रभा रवौ । शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि
जसा अग्नीमध्ये जाळण्याची शक्ती असते, चंद्रात तेज असतं, कमळात शोभा असते आणि सूर्याला उजेड असतो — हे सगळं नेहमी एकत्रच असतं, वेगळं होत नाही — तसंच प्रकृती आत्म्याशी नेहमी जोडलेली असते.
विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तुमक्षमः । विना मृदा घटं कर्तुं कुलालो हि नहीश्वरः
सोनं नसताना सोनार कुंडलं बनवू शकत नाही, आणि मातीशिवाय कुंभार भांडी बनवू शकत नाही.
न हि क्षमस्तथात्मा च सृष्टिं स्रष्टुं तया विना । सर्वशक्तिस्वरूपा सा यया च शक्तिमान्सदा
तसंच, तिच्याशिवाय आत्मा सृष्टी निर्माण करू शकत नाही; ती सर्व शक्तीची मूर्ती आहे, तिच्यामुळेच शक्तिमान लोकांना शक्ती मिळते.
ऐश्वर्यवचनः शश्च क्तिः पराक्रम एव च । तत्स्वरूपा तयोर्दात्री सा शक्तिः परिकीर्तिता
ऐश्वर्य, सामर्थ्य आणि पराक्रम — या सगळ्यांचा मूळ आणि हे दोघांना देणारी जी आहे, तिलाच शक्ती म्हणतात.
ज्ञानं समृद्धिः सम्पत्तिर्यशश्चैव बलं भगः । तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा
ज्ञान, समृद्धी, संपत्ती, कीर्ती, बळ आणि भाग्य — या सर्वांमुळे शक्ती ही भगवती नेहमीच भाग्यस्वरूपात प्रकट होते.
तया युक्तः सदात्मा च भगवांस्तेन कथ्यते । स च स्वेच्छामयो देवः साकारश्च निराकृतिः
जो आत्मा नेहमी तिच्याशी एकरूप असतो, त्यालाच भगवंत म्हणतात; आणि तो देव स्वतःच्या इच्छेने, साकार आणि निराकार अशा दोन्ही रूपात असतो.
तेजोरूपं निराकारं ध्यायन्ते योगिनः सदा । वदन्ति च परं ब्रह्म परमानन्दमीश्वरम्
योगी नेहमी निराकार तेजस्वरूपाचे ध्यान करतात; ते त्याला परब्रह्म, परमआनंद आणि ईश्वर असं म्हणतात.
अदृश्यं सर्वद्रष्टारं सर्वज्ञं सर्वकारणम् । सर्वदं सर्वरूपं तं वैष्णवास्तन्न मन्वते
जो दिसत नाही, पण सर्वांना पाहतो, सर्वज्ञ आहे, सर्वाचा कारण आहे, सर्वांना देणारा आणि सर्व रूपांचा आहे — त्या परमात्म्याला वैष्णव लोक मान्य करत नाहीत.
वदन्ति चैव ते कस्य तेजस्तेजस्विना विना । तेजोमण्डलमध्यस्थं ब्रह्म तेजस्विनं परम्
ते विचारतात: तेज नसताना कोणाचं तेज असू शकतं? तेजाच्या मंडळाच्या मध्यभागी असलेला ब्रह्म, तोच परम तेजस्वी आहे.
स्वेच्छामयं सर्वरूपं सर्वकारणकारणम् । अतीव सुन्दरं रूपं बिभ्रतं सुमनोहरम्
स्वेच्छेने, सर्व रूपांचा, सर्व कारणांचा कारण, आणि अत्यंत सुंदर व मनाला भुरळ घालणाऱ्या रूपात असलेला.
किशोरवयसं शान्तं सर्वकान्तं परात्परम् । नवीननीरदाभासधामैकं श्यामविग्रहम्
तरुण वयाचा, शांत, सर्वांना प्रिय, सर्वांत श्रेष्ठ, आणि नव्या काळ्या मेघासारख्या एकाच श्याम रंगाच्या देहाचा.
शरन्मध्याह्नपद्मौघशोभामोचनलोचनम् । मुक्ताच्छविविनिन्द्यैकदन्तपंक्तिमनोरमम्
त्याच्या डोळ्यांना शरद ऋतूच्या मध्यान्हीच्या कमळांच्या शोभेलाही मागे टाकतात, आणि त्याच्या एकसंध दातांची पंक्ती मोत्यांपेक्षा सुंदर आहे.
मयूरपिच्छचूडं च मालतीमाल्यमण्डितम् । सुनसं सस्मितं कान्तं भक्तानुग्रहकारणम्
मोरपिसाचा मुकुट आणि मोगऱ्यांच्या हाराने सजलेला, सुंदर नाकाचा, हसरा, मोहक आणि भक्तांवर कृपा करणारा.
ज्वलदग्निविशुद्धैकपीतांशुकसुशोभितम् । द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नभूषणभूषितम्
जणू प्रज्वलित अग्नीने शुद्ध झालेल्या एकाच पिवळ्या वस्त्रात शोभणारा, दोन हातांचा, हातात बासरी असलेला आणि रत्नांनी सजलेला.
सर्वाधारं च सर्वेशं सर्वशक्तियुतं विभुम् । सर्वैश्वर्यप्रदं सर्वस्वतन्त्रं सर्वमङ्गलम्
सर्वांचा आधार, सर्वांचा स्वामी, सर्व शक्तींनी युक्त, सामर्थ्यवान, सर्व ऐश्वर्य देणारा, पूर्णपणे स्वतंत्र आणि सर्व प्रकारे मंगल.
परिपूर्णतमं सिद्धं सिद्धेशं सिद्धिकारकम् । ध्यायन्ते वैष्णवाः शश्वद्देवदेवं सनातनम्
पूर्णत्वाला पोहोचलेला, सिद्ध, सिद्धांचा स्वामी, सिद्धी देणारा; वैष्णव नेहमी त्या सनातन देवदेवतेचे ध्यान करतात.
जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् । ब्रह्मणो वयसा यस्य निमेष उपचर्यते
जो जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार, दुःख आणि भीती दूर करतो, आणि ज्याच्यासाठी ब्रह्मदेवाच्या डोळ्याचा एक क्षण म्हणजे त्याचं वय मानलं जातं.
स चात्मा स परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते । कृषिस्तद्भक्तिवचनो नश्च तद्दास्यवाचकः
तोच आत्मा, तोच परब्रह्म, ज्याला कृष्ण असं म्हणतात; 'कृ' म्हणजे भक्ती, आणि 'ण' म्हणजे त्याची सेवा.
भक्तिदास्यप्रदाता यः स च कृष्णः प्रकीर्तितः । कृषिश्च सर्ववचनो नकारो बीजमेव च
जो भक्ती आणि दास्य देतो, त्याला कृष्ण म्हणतात. 'कृषि' हा सर्वांचा शब्द आहे आणि 'ण' हे त्याचं मूळ बीज आहे.
स कृष्णः सर्वस्रष्टाऽऽदौ सिसृक्षन्नेक एव च । सृष्ट्युन्मुखस्तदंशेन कालेन प्रेरितः प्रभुः
तो कृष्ण, सर्वांचा एकमेव सृष्टीकर्ता, सृष्टी करायची इच्छा धरून, आपल्या अंशातून आणि काळाच्या प्रेरणेने सृष्टीकडे वळला.
स्वेच्छामयः स्वेच्छया च द्विधारूपो बभूव ह । स्त्रीरूपो वामभागांशो दक्षिणांशः पुमान्स्मृतः
स्वेच्छेने, स्वतःच्या इच्छेने, त्याने स्वतःला दोन भागांत विभागलं – डाव्या बाजूला स्त्रीरूप आणि उजव्या बाजूला पुरुषरूप असं केलं.
तां ददर्श महाकामी कामाधारां सनातनः । अतीव कमनीया च चारुपङ्कजसन्निभाम्
तो सनातन, मोठ्या इच्छेने भरलेला, त्या कामाची मूळ असलेल्या, अत्यंत सुंदर आणि कमळासारख्या मोहक स्त्रीकडे पाहू लागला.