जज्ञे हिमवतः पत्न्यां लेभे पशुपतिं पतिम् । गणेशश्च स्वयं कृष्णः स्कन्दो विष्णुकलोद्भवः
हिमालयाच्या पत्नीपासून ती जन्मली आणि तिला पशुपती पती म्हणून लाभला. गणेश स्वतः प्रकट झाला आणि स्कंद विष्णूच्या अंशातून उत्पन्न झाला.
बभूवतुस्तौ तनयौ पश्चात्तस्याश्च नारद । लक्ष्मीर्मङ्गलभूपेन प्रथमं परिपूजिता
नंतर हे दोघे तिचे पुत्र झाले, नारद. प्रथम लक्ष्मीचे मंगलमूर्तीने पूजन केले.
त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवैः । सावित्री चाश्वपतिना प्रथमं परिपूजिता
त्यानंतर तिला देव, ऋषी आणि माणसांनी तिन्ही लोकांत पूजले. सावित्रीचेही प्रथम अश्वपतीने पूजन केले.
तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गवैः । आदौ सरस्वती देवी ब्रह्मणा परिपूजिता
त्यानंतर तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ देव आणि ऋषी यांनी, सरस्वती देवीचे प्रथम ब्रह्मदेवाने पूजन केले.
तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गवैः । प्रथमं पूजिता राधा गोलोके रासमण्डले
त्यानंतर तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ देव आणि ऋषी यांनी, राधेचे प्रथम गोळोकात रासमंडळात पूजन केले.
पौर्णमास्यां कार्तिकस्य कृष्णेन परमात्मना । गोपिकाभिश्च गोपैश्च बालिकाभिश्च बालकैः
कार्तिक महिन्यात पौर्णिमेच्या दिवशी, कृष्ण परमात्म्याने, गोपिका, गोप, मुली आणि मुलांसह तिचे पूजन केले.
गवां गणैः सुरभ्या च तत्पश्चादाज्ञया हरेः । तदा ब्रह्मादिभिर्देवैर्मुनिभिः परया मुदा
गायींच्या कळपांनी आणि सुरभिनेही, नंतर हरीच्या आज्ञेने, त्या वेळी ब्रह्मा व इतर देव, तसेच ऋषी यांनी अत्यंत आनंदाने पूजन केले.
पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता वन्दिता सदा । पृथिव्यां प्रथमं देवी सुयज्ञेनैव पूजिता
फुलं, धूप आणि भक्तीने तिला नेहमी पूजले आणि वंदन केले. पृथ्वीवर देवीचे प्रथम पूजन सुयज्ञाने केले.
शङ्करेणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्रे च भारते । त्रिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्ञया परमात्मनः
शंकरांच्या सांगण्यावरून, पुण्यभूमी भारतात तिचे पूजन झाले. त्यानंतर तिन्ही लोकांत परमात्म्याच्या आज्ञेने पूजन झाले.
पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता मुनिभिः सदा । कला या याः समुद्भूता पूजितास्ताश्च भारते
फुलं, धूप आणि भक्तीने ऋषींनी तिला नेहमी पूजले. तिच्या सर्व अंशांचेही भारतात पूजन झाले.
पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने । एवं ते कथितं सर्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम्
ग्रामदेवींचे गावात आणि शहरात पूजन झाले, हे मुनी. अशा प्रकारे प्रकृतीचे सर्व शुभ चरित्र तुला सांगितले.
यथागमं लक्षणं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
शास्त्रानुसार सर्व लक्षणे सांगितली आहेत. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
पञ्चप्रकृतितद्भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनम् नारद उवाच समासेन श्रुतं सर्वं देवीनां चरितं प्रभो । विबोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि
नारद म्हणाले: प्रभो, देवींचे सर्व चरित्र संक्षेपाने ऐकले. समजून घेण्यासाठी, व्यासा, तू ते विस्ताराने सांग.
सृष्टेराद्या सृष्टिविधौ कथमाविर्बभूव ह । कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदांवर
सृष्टीच्या आरंभी ती आद्य देवी कशी प्रकट झाली? आणि ती पाच रूपे कशी झाली? वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, हेही सांग.
भूता ययांशकलया तया त्रिगुणया भवे । व्यासेन तासां चरितं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्
तीने कोणत्या अंशाने, तीन गुणांनी युक्त होऊन, सर्व भूतांची निर्मिती केली? व्यास, मला आता त्यांच्या चरित्राचे श्रवण करायचे आहे.
तासां जन्मानुकथनं पूजाध्यानविधिं बुध । स्तोत्रं कवचमैश्वर्यं शौर्यं वर्णय मङ्गलम्
त्यांच्या जन्माची क्रमाने कथा, पूजन व ध्यानाची पद्धत, स्तोत्र, कवच, ऐश्वर्य, शौर्य आणि मंगल हे सर्व सांग.
श्रीनारायण उवाच नित्य आत्मा नभो नित्यं कालो नित्यो दिशो यथा । विश्वानां गोलकं नित्यं नित्यो गोलोक एव च
श्री नारायण म्हणाले: आत्मा नित्य आहे, आकाश नित्य आहे, काळ नित्य आहे, दिशा नित्य आहेत. विश्वाचा गोल नित्य आहे आणि गोळोकही नित्य आहे.
तदेकदेशो वैकुण्ठो नम्रभागानुसारकः । तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीला सनातनी
त्याचा एक भाग वैकुंठ आहे, जो विनम्रांचा वाटा आहे. त्याचप्रमाणे प्रकृती नित्य आहे आणि ब्रह्माची लीला सनातन आहे.
यथाग्नौ दाहिका चन्द्रे पद्मे शोभा प्रभा रवौ । शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि
जसा अग्नीमध्ये जाळण्याची शक्ती असते, चंद्रात तेज असतं, कमळात शोभा असते आणि सूर्याला उजेड असतो — हे सगळं नेहमी एकत्रच असतं, वेगळं होत नाही — तसंच प्रकृती आत्म्याशी नेहमी जोडलेली असते.
विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तुमक्षमः । विना मृदा घटं कर्तुं कुलालो हि नहीश्वरः
सोनं नसताना सोनार कुंडलं बनवू शकत नाही, आणि मातीशिवाय कुंभार भांडी बनवू शकत नाही.
न हि क्षमस्तथात्मा च सृष्टिं स्रष्टुं तया विना । सर्वशक्तिस्वरूपा सा यया च शक्तिमान्सदा
तसंच, तिच्याशिवाय आत्मा सृष्टी निर्माण करू शकत नाही; ती सर्व शक्तीची मूर्ती आहे, तिच्यामुळेच शक्तिमान लोकांना शक्ती मिळते.
ऐश्वर्यवचनः शश्च क्तिः पराक्रम एव च । तत्स्वरूपा तयोर्दात्री सा शक्तिः परिकीर्तिता
ऐश्वर्य, सामर्थ्य आणि पराक्रम — या सगळ्यांचा मूळ आणि हे दोघांना देणारी जी आहे, तिलाच शक्ती म्हणतात.
ज्ञानं समृद्धिः सम्पत्तिर्यशश्चैव बलं भगः । तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा
ज्ञान, समृद्धी, संपत्ती, कीर्ती, बळ आणि भाग्य — या सर्वांमुळे शक्ती ही भगवती नेहमीच भाग्यस्वरूपात प्रकट होते.
तया युक्तः सदात्मा च भगवांस्तेन कथ्यते । स च स्वेच्छामयो देवः साकारश्च निराकृतिः
जो आत्मा नेहमी तिच्याशी एकरूप असतो, त्यालाच भगवंत म्हणतात; आणि तो देव स्वतःच्या इच्छेने, साकार आणि निराकार अशा दोन्ही रूपात असतो.
तेजोरूपं निराकारं ध्यायन्ते योगिनः सदा । वदन्ति च परं ब्रह्म परमानन्दमीश्वरम्
योगी नेहमी निराकार तेजस्वरूपाचे ध्यान करतात; ते त्याला परब्रह्म, परमआनंद आणि ईश्वर असं म्हणतात.
अदृश्यं सर्वद्रष्टारं सर्वज्ञं सर्वकारणम् । सर्वदं सर्वरूपं तं वैष्णवास्तन्न मन्वते
जो दिसत नाही, पण सर्वांना पाहतो, सर्वज्ञ आहे, सर्वाचा कारण आहे, सर्वांना देणारा आणि सर्व रूपांचा आहे — त्या परमात्म्याला वैष्णव लोक मान्य करत नाहीत.
वदन्ति चैव ते कस्य तेजस्तेजस्विना विना । तेजोमण्डलमध्यस्थं ब्रह्म तेजस्विनं परम्
ते विचारतात: तेज नसताना कोणाचं तेज असू शकतं? तेजाच्या मंडळाच्या मध्यभागी असलेला ब्रह्म, तोच परम तेजस्वी आहे.
स्वेच्छामयं सर्वरूपं सर्वकारणकारणम् । अतीव सुन्दरं रूपं बिभ्रतं सुमनोहरम्
स्वेच्छेने, सर्व रूपांचा, सर्व कारणांचा कारण, आणि अत्यंत सुंदर व मनाला भुरळ घालणाऱ्या रूपात असलेला.
किशोरवयसं शान्तं सर्वकान्तं परात्परम् । नवीननीरदाभासधामैकं श्यामविग्रहम्
तरुण वयाचा, शांत, सर्वांना प्रिय, सर्वांत श्रेष्ठ, आणि नव्या काळ्या मेघासारख्या एकाच श्याम रंगाच्या देहाचा.
शरन्मध्याह्नपद्मौघशोभामोचनलोचनम् । मुक्ताच्छविविनिन्द्यैकदन्तपंक्तिमनोरमम्
त्याच्या डोळ्यांना शरद ऋतूच्या मध्यान्हीच्या कमळांच्या शोभेलाही मागे टाकतात, आणि त्याच्या एकसंध दातांची पंक्ती मोत्यांपेक्षा सुंदर आहे.