योषितामवमानेन प्रकृतेश्च पराभवः । ब्राह्मणी पूजिता येन पतिपुत्रवती सती
स्त्रियांचा अपमान केल्याने प्रकृतीचा पराभव होतो; जी ब्राह्मणी पूजली जाते, ती सती, पती आणि पुत्र असलेली होते.
प्रकृतिः पूजिता तेन वस्त्रालङ्कारचन्दनैः । कुमारी चाष्टवर्षीया वस्त्रालङ्कारचन्दनैः
जो वस्त्र, दागिने आणि चंदनाने प्रकृतीची पूजा करतो, तो आठ वर्षांच्या कुमारिकेचीही वस्त्र, दागिने आणि चंदनाने पूजा करतो.
पूजिता येन विप्रस्य प्रकृतिस्तेन पूजिता । सर्वाः प्रकृतिसम्भूता उत्तमाधममध्यमाः
जो कुमारिकेच्या रूपात तिची पूजा करतो, तोच प्रकृतीची पूजा करतो; श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा सर्व स्त्रिया प्रकृतीपासूनच उत्पन्न झाल्या आहेत.
सत्त्वांशाश्चोत्तमा ज्ञेयाः सुशीलाश्च पतिव्रताः । मध्यमा रजसश्चांशास्ताश्च भोग्याः प्रकीर्तिताः
सत्त्वगुणाच्या अंशातून जन्मलेल्या स्त्रिया श्रेष्ठ, सुशील आणि पतिव्रता असतात; मध्यम, म्हणजेच रजोगुणी, या भोगासाठी सांगितल्या आहेत.
सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये तत्पराः सदा । अधमास्तमसश्चांशा अज्ञातकुलसम्भवाः
त्या नेहमी सुख आणि भोगासाठी उत्सुक असतात आणि आपल्या कामात मग्न असतात; तामसिक अंशातून जन्मलेल्या कनिष्ठ स्त्रिया अज्ञात कुळातल्या असतात.
दुर्मुखाः कुलहा धूर्ताः स्वतन्त्राः कलहप्रियाः । पृथिव्यां कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसां गणाः
त्या वाईट बोलणाऱ्या, कुळाचा नाश करणाऱ्या, धूर्त, स्वच्छंदी आणि भांडणखोर असतात; पृथ्वीवर त्यांना कुलटा म्हणतात आणि स्वर्गात त्या अप्सरांचा समूह मानला जातो.
प्रकृतेस्तमसश्चांशाः पुंश्चल्यः परिकीर्तिताः । एवं निगदितं सर्वं प्रकृते रूपवर्णनम्
प्रकृतीच्या तामसिक अंशातून निर्माण झालेल्या स्त्रियांना पुंश्चली म्हणतात; अशा प्रकारे प्रकृतीच्या सर्व रूपांचे वर्णन झाले आहे.
ताः सर्वाः पूजिताः पृथ्व्यां पुण्यक्षेत्रे च भारते । पूजिता सुरथेनादौ दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी
या सर्व स्त्रिया पृथ्वीवर, विशेषतः भारतातील पुण्यभूमीत पूजल्या जातात; सुरथाने प्रथम दुर्गेची, दु:ख दूर करणाऱ्या देवीची पूजा केली.
ततः श्रीरामचन्द्रेण रावणस्य वधार्थिना । तत्पश्चाज्जगतां माता त्रिषु लोकेषु पूजिता
नंतर श्रीरामचंद्रांनी, रावणाचा नाश करण्यासाठी, तिची पूजा केली; त्यानंतर जगाची माता तिन्ही लोकांत पूजली गेली.
जाताऽऽदौ दक्षकन्या या निहत्य दैत्यदानवान् । ततो देहं परित्यज्य यज्ञे भर्तुश्च निन्दया
ती सुरुवातीला दक्षाची कन्या म्हणून जन्मली, जिने दैत्य आणि दानवांचा संहार केला; त्यानंतर पतीच्या अपमानामुळे यज्ञात आपले शरीर सोडले.
जज्ञे हिमवतः पत्न्यां लेभे पशुपतिं पतिम् । गणेशश्च स्वयं कृष्णः स्कन्दो विष्णुकलोद्भवः
हिमालयाच्या पत्नीपासून ती जन्मली आणि तिला पशुपती पती म्हणून लाभला. गणेश स्वतः प्रकट झाला आणि स्कंद विष्णूच्या अंशातून उत्पन्न झाला.
बभूवतुस्तौ तनयौ पश्चात्तस्याश्च नारद । लक्ष्मीर्मङ्गलभूपेन प्रथमं परिपूजिता
नंतर हे दोघे तिचे पुत्र झाले, नारद. प्रथम लक्ष्मीचे मंगलमूर्तीने पूजन केले.
त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवैः । सावित्री चाश्वपतिना प्रथमं परिपूजिता
त्यानंतर तिला देव, ऋषी आणि माणसांनी तिन्ही लोकांत पूजले. सावित्रीचेही प्रथम अश्वपतीने पूजन केले.
तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गवैः । आदौ सरस्वती देवी ब्रह्मणा परिपूजिता
त्यानंतर तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ देव आणि ऋषी यांनी, सरस्वती देवीचे प्रथम ब्रह्मदेवाने पूजन केले.
तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गवैः । प्रथमं पूजिता राधा गोलोके रासमण्डले
त्यानंतर तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ देव आणि ऋषी यांनी, राधेचे प्रथम गोळोकात रासमंडळात पूजन केले.
पौर्णमास्यां कार्तिकस्य कृष्णेन परमात्मना । गोपिकाभिश्च गोपैश्च बालिकाभिश्च बालकैः
कार्तिक महिन्यात पौर्णिमेच्या दिवशी, कृष्ण परमात्म्याने, गोपिका, गोप, मुली आणि मुलांसह तिचे पूजन केले.
गवां गणैः सुरभ्या च तत्पश्चादाज्ञया हरेः । तदा ब्रह्मादिभिर्देवैर्मुनिभिः परया मुदा
गायींच्या कळपांनी आणि सुरभिनेही, नंतर हरीच्या आज्ञेने, त्या वेळी ब्रह्मा व इतर देव, तसेच ऋषी यांनी अत्यंत आनंदाने पूजन केले.
पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता वन्दिता सदा । पृथिव्यां प्रथमं देवी सुयज्ञेनैव पूजिता
फुलं, धूप आणि भक्तीने तिला नेहमी पूजले आणि वंदन केले. पृथ्वीवर देवीचे प्रथम पूजन सुयज्ञाने केले.
शङ्करेणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्रे च भारते । त्रिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्ञया परमात्मनः
शंकरांच्या सांगण्यावरून, पुण्यभूमी भारतात तिचे पूजन झाले. त्यानंतर तिन्ही लोकांत परमात्म्याच्या आज्ञेने पूजन झाले.
पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता मुनिभिः सदा । कला या याः समुद्भूता पूजितास्ताश्च भारते
फुलं, धूप आणि भक्तीने ऋषींनी तिला नेहमी पूजले. तिच्या सर्व अंशांचेही भारतात पूजन झाले.
पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने । एवं ते कथितं सर्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम्
ग्रामदेवींचे गावात आणि शहरात पूजन झाले, हे मुनी. अशा प्रकारे प्रकृतीचे सर्व शुभ चरित्र तुला सांगितले.
यथागमं लक्षणं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
शास्त्रानुसार सर्व लक्षणे सांगितली आहेत. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
पञ्चप्रकृतितद्भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनम् नारद उवाच समासेन श्रुतं सर्वं देवीनां चरितं प्रभो । विबोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि
नारद म्हणाले: प्रभो, देवींचे सर्व चरित्र संक्षेपाने ऐकले. समजून घेण्यासाठी, व्यासा, तू ते विस्ताराने सांग.
सृष्टेराद्या सृष्टिविधौ कथमाविर्बभूव ह । कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदांवर
सृष्टीच्या आरंभी ती आद्य देवी कशी प्रकट झाली? आणि ती पाच रूपे कशी झाली? वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, हेही सांग.
भूता ययांशकलया तया त्रिगुणया भवे । व्यासेन तासां चरितं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्
तीने कोणत्या अंशाने, तीन गुणांनी युक्त होऊन, सर्व भूतांची निर्मिती केली? व्यास, मला आता त्यांच्या चरित्राचे श्रवण करायचे आहे.
तासां जन्मानुकथनं पूजाध्यानविधिं बुध । स्तोत्रं कवचमैश्वर्यं शौर्यं वर्णय मङ्गलम्
त्यांच्या जन्माची क्रमाने कथा, पूजन व ध्यानाची पद्धत, स्तोत्र, कवच, ऐश्वर्य, शौर्य आणि मंगल हे सर्व सांग.
श्रीनारायण उवाच नित्य आत्मा नभो नित्यं कालो नित्यो दिशो यथा । विश्वानां गोलकं नित्यं नित्यो गोलोक एव च
श्री नारायण म्हणाले: आत्मा नित्य आहे, आकाश नित्य आहे, काळ नित्य आहे, दिशा नित्य आहेत. विश्वाचा गोल नित्य आहे आणि गोळोकही नित्य आहे.
तदेकदेशो वैकुण्ठो नम्रभागानुसारकः । तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीला सनातनी
त्याचा एक भाग वैकुंठ आहे, जो विनम्रांचा वाटा आहे. त्याचप्रमाणे प्रकृती नित्य आहे आणि ब्रह्माची लीला सनातन आहे.
यथाग्नौ दाहिका चन्द्रे पद्मे शोभा प्रभा रवौ । शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि
जसा अग्नीमध्ये जाळण्याची शक्ती असते, चंद्रात तेज असतं, कमळात शोभा असते आणि सूर्याला उजेड असतो — हे सगळं नेहमी एकत्रच असतं, वेगळं होत नाही — तसंच प्रकृती आत्म्याशी नेहमी जोडलेली असते.
विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तुमक्षमः । विना मृदा घटं कर्तुं कुलालो हि नहीश्वरः
सोनं नसताना सोनार कुंडलं बनवू शकत नाही, आणि मातीशिवाय कुंभार भांडी बनवू शकत नाही.