यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतसमं मुने । सुकर्मपत्नी संसिद्धा कीर्तिर्धन्यैश्च पूजिता
जिच्याशिवाय, हे मुनिवर, हे संपूर्ण जग जिवंत असूनही मृतासारखे होते, संपूर्णता ही सुकर्माची पत्नी असून, कीर्ती म्हणून धन्यांनी पूजली जाते.
यया विना जगत्सर्वं यशोहीनं मृतं यथा । क्रिया तूद्योगपत्नी च पूजिता सर्वसम्मता
जिच्याशिवाय संपूर्ण जग कीर्तीविना, मृतासारखे होते, क्रिया ही उद्योगाची पत्नी असून, ती सर्वांना मान्य आणि पूजली जाते.
यया विना जगत्सर्वं विधिहीनं च नारद । अधर्मपत्नी मिथ्या सा सर्वधूर्तैश्च पूजिता
जिच्याशिवाय, हे नारद, संपूर्ण जग नियमाविना होते, मिथ्या ही अधर्माची पत्नी असून, ती सर्व कपटी लोकांनी पूजली जाते.
यया विना जगत्सर्वमुच्छिन्नं विधिनिर्मितम् । सत्ये अदर्शना या च त्रेतायां सूक्ष्मरूपिणी
जिच्याशिवाय, नियमाने निर्माण झालेले संपूर्ण जग नष्ट होते; सत्ययुगात ती अदृश्य असते आणि त्रेतायुगात ती सूक्ष्म रूप धारण करते.
अर्धावयवरूपा च द्वापरे चैव संवृता । कलौ महाप्रगल्भा च सर्वत्र व्यापिका बलात्
द्वापरयुगात देवी अर्धांग रूपात प्रकटली, आणि कलियुगात ती फारच धीट होऊन, संपूर्ण जगात आपल्या सामर्थ्याने पसरली.
कपटेन समं भ्रात्रा भ्रमते च गृहे गृहे । शान्तिर्लज्जा च भार्ये द्वे सुशीलस्य च पूजिते
ती कपटाने आपल्या भावासोबत घराघरात भटकते; शांतता आणि लाज या दोन सद्गृहस्थाच्या पत्नी असून, त्या सर्वांकडून सन्मानित होतात.
याभ्यां विना जगत्सर्वमुन्मत्तमिव नारद । ज्ञानस्य तिस्रो भार्याश्च बुद्धिर्मेधाधृतिस्तथा
नारद, या दोन नसतील तर सगळं जग वेड्यासारखं होतं; ज्ञानाच्या तीन पत्नी आहेत — बुद्धी, मेधा आणि धरणशक्ती.
याभिर्विना जगत्सर्वं मूढं मत्तसमं सदा । मूर्तिश्च धर्मपत्नी सा कान्तिरूपा मनोहरा
या नसतील तर अख्खं जग नेहमीच गोंधळात, नशेत असावं तसं राहातं; रूप ही धर्मपत्नी असून, ती मोहक सौंदर्याने भरलेली आहे.
परमात्मा च विश्वौघो निराधारो यया विना । सर्वत्र शोभारूपा च लक्ष्मीर्मूर्तिमती सती
ती नसली तर परमात्मा आणि सगळ्या सृष्टीला आधारच राहत नाही; लक्ष्मी ही सर्वत्र सौंदर्याचं मूर्तिमंत रूप असून, सद्गुणांनी युक्त आहे.
श्रीरूपा मूर्तिरूपा च मान्या धन्यातिपूजिता । कालाग्नी रुद्रपत्नी च निद्रा सा सिद्धयोगिनी
ती श्रीरूप, सुंदर मूर्तीची, मान्य, धन्य आणि अतीशय पूज्य आहे; ती काळाग्निरुद्राची पत्नी असून, निद्रा या सिद्धयोगिनीचे रूप आहे.
सर्वे लोकाः समाच्छन्ना यया योगेन रात्रिषु । कालस्य तिस्रो भार्याश्च संध्या रात्रिर्दिनानि च
तिच्या योगशक्तीने सर्व लोक रात्रौ झाकले जातात; काळाच्या तीन पत्नी आहेत — संध्या, रात्र आणि दिवस.
याभिर्विना विधाता च संख्यां कर्तुं न शक्यते । क्षुत्पिपासे लोभभार्ये धन्ये मान्ये च पूजिते
त्यांशिवाय साक्षात सृष्टीकर्ता देखील मोजमाप करू शकत नाही; भूक आणि तहान या संपत्ती, मान आणि पूजेच्या पत्नी आहेत.
याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं नित्यं चिन्तातुरं भवेत् । प्रभा च दाहिका चैव द्वे भार्ये तेजसस्तथा
या दोघींमुळे संपूर्ण जग कायम चिंता आणि व्याकुळतेने व्यापलेलं असतं; तेजाचे दोन पत्नी आहेत — प्रभा आणि दाहकता.
याभ्यां विना जगत्स्रष्टा विधातुं च न हीश्वरः । कालकन्ये मृत्युजरे प्रज्वारस्य प्रियाप्रिये
या नसतील तर जगाचा सृष्टीकर्ता देखील निर्मिती करू शकत नाही; काळाच्या कन्या — मृत्यू आणि वार्धक्य — या ज्वराच्या प्रिय आणि अप्रिय आहेत.
याभ्यां जगत्समुच्छिन्नं विधात्रा निर्मितं विधौ । निद्राकन्या च तन्द्रा सा प्रीतिरन्या सुखप्रिये
या दोघींमुळे जगाचा विनाश होतो, आणि सृष्टीकर्त्याने त्या सृष्टीमध्ये स्थापन केल्या; निद्रा ही कन्या, तंद्रा आणि प्रीती या सुखाला प्रिय आहेत.
याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं विधिपुत्र विधेर्विधौ । वैराग्यस्य च द्वे भार्ये श्रद्धा भक्तिश्च पूजिते
या दोघींमुळे, विधीपुत्रा, संपूर्ण जग सृष्टीच्या वेळी व्यापलेलं असतं; वैराग्याच्या दोन पत्नी — श्रद्धा आणि भक्ती — या दोन्ही पूजनीय आहेत.
याभ्यां शश्वज्जगत्सर्वं यज्जीवन्मुक्तिमन्मुने । अदितिर्देवमाता च सुरभी च गवां प्रसूः
या दोघींमुळे, हे मुनिवर, कायम मुक्त असलेलं संपूर्ण जग अस्तित्वात आहे; अदिती ही देवांची माता, आणि सुरभी ही गायींची माता आहे.
दितिश्च दैत्यजननी कद्रूश्च विनता दनुः । उपयुक्ताः सृष्टिविधावेतास्तु कीर्तिताः कलाः
दिती ही दैत्यांची जननी, कद्रू, विनता आणि दनू; या सर्व सृष्टीच्या कार्यात सामील असून, या शक्तींचा येथे उल्लेख केला आहे.
कला अन्याः सन्ति बह्व्यस्तासु काश्चिन्निबोध मे । रोहिणी चन्द्रपत्नी च संज्ञा सूर्यस्य कामिनी
इतरही अनेक शक्ती आहेत; त्यापैकी काही मी सांगतो — रोहिणी ही चंद्राची पत्नी, आणि संज्ञा ही सूर्याची प्रियतमा आहे.
शतरूपा मनोर्भार्या शचीन्द्रस्य च गेहिनी । तारा बृहस्पतेर्भार्या वसिष्ठस्याप्यरुन्धती
शतरूपा ही मनूची पत्नी, शची ही इंद्राची गृहिणी; तारा ही बृहस्पतीची पत्नी, आणि अरुंधती ही वसिष्ठाची पत्नी आहे.
अहल्या गौतमस्त्री साप्यनसूयात्रिकामिनी । देवहूतिः कर्दमस्य प्रसूतिर्दक्षकामिनी
अहल्या ही गौतमाची पत्नी, अनसूया ही अत्रीची प्रियतमा; देवहूती ही कर्दमाची पत्नी, आणि प्रसूती ही दक्षाची प्रियतमा आहे.
पितॄणां मानसी कन्या मेनका साम्बिकाप्रसूः । लोपामुद्रा तथा कुन्ती कुबेरकामिनी तथा
पितरांची मानसकन्या मेनका, ही अंबिकेची संतती आहे; लोपाामुद्रा, कुंती आणि कुबेराची प्रियतमा देखील आहेत.
वरुणानी प्रसिद्धा च बलेर्विन्ध्यावलिस्तथा । कान्ता च दमयन्ती च यशोदा देवकी तथा
वरुणाणी ही प्रसिद्ध आहे, बळीची पत्नी विंध्यावलीसुद्धा, तसेच दामयंती, यशोदा आणि देवकी या सर्वही प्रसिद्ध आहेत.
गान्धारी द्रौपदी शैव्या सा च सत्यवती प्रिया । वृषभानुप्रिया साध्वी राधामाता कुलोद्वहा
गांधारी, द्रौपदी, शैव्य आणि प्रिय सत्यवती, तसेच वृषभानूची साध्वी पत्नी, राधेची आई, ही आपल्या कुळाचा मान वाढवणारी आहे.
मन्दोदरी च कौसल्या सुभद्रा कौरवी तथा । रेवती सत्यभामा च कालिन्दी लक्ष्मणा तथा
मंदोदरी, कौसल्या, सुभद्रा आणि कौरवांची कन्या, रेवती, सत्यभामा, कालिंदी आणि लक्ष्मणा या सर्वही आहेत.
जाम्बवती नाग्नजितिर्मित्रविन्दा तथापरा । लक्ष्मणा रुक्मिणी सीता स्वयं लक्ष्मीः प्रकीर्तिता
जांबवती, नाग्नजिती, मित्रविंदा आणि आणखी एक, लक्ष्मणा, रुक्मिणी आणि सीता — ही स्वतः लक्ष्मी म्हणून ओळखली जाते.
काली योजनगन्धा च व्यासमाता महासती । बाणपुत्री तथोषा च चित्रलेखा च तत्सखी
काळी, योजनगंधा, व्यासांची माता ही महान आणि पवित्र स्त्री, बाणाची कन्या उषा आणि तिची सखी चित्रलेखा.
प्रभावती भानुमती तथा मायावती सती । रेणुका च भृगोर्माता राममाता च रोहिणी
प्रभावती, भानुमती आणि सती मायावती, रेणुका — भृगुची आई, आणि रामाची आई रोहिणी.
एकनन्दा च दुर्गा सा श्रीकृष्णभगिनी सती । बह्व्यः सत्यः कलाश्चैव प्रकृतेरेव भारते
एकानंदा, दुर्गा आणि श्रीकृष्णाची सती बहीण, तसेच भारतात प्रकृतीपासून निर्माण झालेल्या असंख्य सत्य आणि अंशरूपे.
या याश्च ग्रामदेव्यः स्युस्ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः । कलांशांशसमुद्भूताः प्रतिविश्वेषु योषितः
ज्या ज्या ग्रामदेवता आहेत, त्या सर्व प्रकृतीच्या अंशरूपा आहेत; प्रत्येक लोकातल्या स्त्रिया तिच्या अंश आणि उपांशांपासून निर्माण होतात.