सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः । वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च
तो जाताना वेगवेगळ्या प्रदेशांतील, धन आणि धर्माला महत्त्व देणाऱ्या लोकांना, जंगलं, झाडं आणि फळांनी भरलेली शेतं पाहू लागला.
तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् । योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः
त्याने तप करणारे तापस्वी, विधी करणारे यजमान, योगाभ्यास करणारे योगी, वनात राहणारे आणि वानप्रस्थ आश्रमातील लोक पाहिले.
शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् । वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः
त्याने शैव, पाशुपत, सौर, शाक्त, वैष्णव—असे विविध धर्मपंथ पाहिले आणि तो ऋषी मोठ्या आश्चर्याने भरून गेला.
वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः । हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति
दोन वर्षांत त्या महात्म्याने मेरू पर्वत ओलांडला आणि आणखी एका वर्षात हिमालय पार करून मिथिलेला पोहोचला.
प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् । प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः
मिथिलेमध्ये शिरताना त्याने तिथली उत्तम समृद्धी पाहिली आणि सर्व लोक सुखी, सदाचारी व चांगल्या वर्तनात स्थिर आहेत हे त्याला दिसले.
क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः । किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत्
तेथे एक रक्षक त्याला थांबवून म्हणाला, "तू कोण आहेस? इथे कशासाठी आलास? सांग!" पण त्याने काहीच उत्तर दिले नाही.
निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः । विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन
तो नगरद्वारातून बाहेर पडून, जणू एखाद्या खांबासारखा हालचाल न करता उभा राहिला. तो आश्चर्यचकित व विचारात गढून गेला आणि एकही शब्द बोलला नाही.
प्रतीहार उवाच ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः । चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः
प्रतीहार म्हणाला, "बोल! ब्राह्मण, तू मुका आहेस का? इथे कशासाठी आलास? माझ्या मते, हालचाल न करता कोणतेच काम होत नाही."
राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज । अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा
राजाच्या आज्ञेने, हे द्विजा, या नगरीत नेहमीच प्रवेश मर्यादित आहे. ज्याचे घराणे व वर्तन माहित नाही, त्याला इथे कधीच प्रवेश मिळत नाही.
तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः । कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद
तू तेजस्वी दिसतोस, नक्कीच तू वेदज्ञ ब्राह्मण असावास. मला तुझे घराणे व येण्याचे कारण सांग, मग मान्यवर, हवे तिथे जा.
शुक उवाच यदर्थमागतोऽस्म्यत्र तत्प्राप्तं वचनात्तव । विदेहनगरं द्रष्टुं प्रवेशो यत्र दुर्लभः
शुक म्हणाला, "मी इथे ज्या कारणासाठी आलो होतो, ते तुझ्या बोलण्यामुळे पूर्ण झाले. या विदेहनगरीत प्रवेश कठीण आहे, हे पाहण्यासाठीच मी आलो होतो."
मोहोऽयं मम दुर्बुद्धेः समुल्लङ्घ्य गिरिद्वयम् । राजानं द्रष्टुकामोऽहं पर्यटन्समुपागतः
"माझ्या चुकीच्या बुद्धीमुळे हा मोह निर्माण झाला आणि मी दोन डोंगर ओलांडले. राजाला पाहण्यासाठी मी फिरत फिरत इथे आलो आहे."
वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयते । भ्रामितोऽहं महाभाग कर्मणा वा महीतले
"माझ्या स्वतःच्या वडिलांनी मला फसवले—यात कुणाचा दोष? भाग्यवान, मी कर्माने किंवा नशिबाने या पृथ्वीवर भटकत आहे."
धनाशा पुरुषस्येह परिभ्रमणकारणम् । सा मे नास्ति तथाप्यत्र सम्प्राप्तोऽस्मि भ्रमात्किल
"या जगात माणसाच्या भटकंतीचे कारण धनाची इच्छा असते. ती माझ्यात नाही, तरीही मी इथे आलो आहे, बहुधा गोंधळामुळेच."
निराशस्य सुखं नित्यं यदि मोहे न मज्जति । निराशोऽहं महाभाग मग्नोऽस्मिन्मोहसागरे
"ज्याच्या मनात अपेक्षा नाही, त्याला नेहमीच सुख मिळते—जर तो मोहात बुडत नसेल. मी निराश आहे, भाग्यवान, तरीही या मोहाच्या सागरात बुडालो आहे."
क्व मेरुर्मिथिला क्वेयं पद्भ्यां च समुपागतः । परिश्रमफलं किं मे वञ्चितो विधिना किल
"मेरू पर्वत कुठे, मिथिला कुठे, आणि मी पायाने चालत इथे कसा आलो? माझ्या कष्टाचा काय उपयोग? नशिबानेच मला फसवले असावे."
प्रारब्धं किल भोक्तव्यं शुभं वाप्यथवाशुभम् । उद्यमस्तद्वशे नित्यं कारयत्येव सर्वथा
"जे प्रारब्ध आहे, ते चांगले असो वा वाईट, भोगावेच लागते. सर्व प्रयत्न नेहमी त्याच्याच अधीन असतात."
न तीर्थं न च वेदोऽत्र यदर्थमिह मे श्रमः । अप्रवेशः पुरे जातो विदेहो नाम भूपतिः
"इथे ना तीर्थ आहे, ना वेद—मग मी एवढा त्रास का घेतला? नगरीत प्रवेश नाकारला गेला; राजा 'विदेह' नावाने ओळखला जातो."
इत्युक्त्या विररामाशु मौनीभूत इव स्थितः । ज्ञातो हि प्रतिहारेण ज्ञानी कश्चिद्द्विजोत्तमः
असे म्हणून तो पटकन गप्प झाला आणि जणू मुका झाल्यासारखा उभा राहिला. कारण प्रतीहाराने त्याला एक ज्ञानी व श्रेष्ठ ब्राह्मण ओळखले.
सामपूर्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् । गच्छ भो यत्र ते कार्यं यथेष्टं द्विजसत्तम
मृदू शब्दात प्रतीहाराने त्या तिथे उभ्या असलेल्या ऋषीला म्हटले, "महाराज, जिथे तुझे काम असेल तिथे जा, द्विजश्रेष्ठ, हवे तसे जा."
अपराधो मम ब्रह्मन्यन्निवारितवानहम् । तत्क्षन्तव्यं महाभाग विमुक्तानां क्षमा बलम्
"हे ब्राह्मण, मी तुला थांबवले, ही माझी चूक आहे. भाग्यवान, तू मला माफ कर; मुक्त लोकांची खरी ताकद क्षमा असते."
शुक उवाच किं तेऽत्र दूषणं क्षत्तः परतन्त्रोऽसि सर्वदा । प्रभुकार्यं प्रकर्तव्यं सेवकेन यथोचितम्
शुक म्हणाला, "कशात तुझा दोष आहे, प्रतीहार? तू नेहमी दुसऱ्याच्या आज्ञेत असतोस. सेवकाने मालकाची आज्ञा योग्य रीतीने पाळावीच."
न भूपदूषणं चात्र यदहं रक्षितस्त्वया । चोरशत्रुपरिज्ञानं कर्तव्यं सर्वथा बुधैः
राजाचा काहीही दोष नाही, कारण तू माझी नीट काळजी घेतलीस. चोर आणि शत्रू यांच्यापासून नेहमी सावध राहावं, हे शहाण्यांनी लक्षात ठेवावं.
ममैव सर्वथा दोषो यदहं समुपागतः । गमनं परगेहे यल्लघुतायाश्च कारणम्
पूर्णपणे माझाच दोष आहे, कारण मी इथे आलो. दुसऱ्याच्या घरी जाणं आणि त्यामुळे माझी अब्रू कमी झाली, त्याला मीच कारणीभूत आहे.
प्रतीहार उवाच किं सुखं द्विज किं दुःखं किं कार्यं शुभमिच्छता । कः शत्रुर्हितकर्ता को ब्रूहि सर्वं ममाद्य वै
दरवाजावाल्याने विचारलं— ब्राह्मण, खरं सुख काय, दुःख काय, चांगलं हवं असेल तर काय करावं? शत्रू कोण, हित करणारा कोण? हे सगळं आज मला सांग.
शुक उवाच द्वैविध्यं सर्वलोकेषु सर्वत्र द्विविधो जनः । रागी चैव विरागी च तयोश्चित्तं द्विधा पुनः
शुक म्हणाला— या सगळ्या जगात द्वैते असतात. लोक दोन प्रकारचे असतात— एक आसक्त आणि दुसरे विरक्त. त्यांची मनंही दोन प्रकारचीच असतात.
विरागी त्रिविधः कामं ज्ञातोऽज्ञातश्च मध्यमः । रागी च द्विविधः प्रोक्तो मूर्खश्च चतुरस्तथा
विरक्त माणसं तीन प्रकारची असतात— ज्यांना कळलंय, ज्यांना कळलेलं नाही, आणि मधल्या प्रकारचे. आसक्त माणसं दोन प्रकारची— मूर्ख आणि चतुर.
चातुर्यं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रजं मतिजं तथा । मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्वथा
चातुर्य दोन प्रकारचं असतं— एक शास्त्रावरून येणारं आणि दुसरं स्वतःच्या बुद्धीवरून. बुद्धीही दोन प्रकारची— योग्य आणि अयोग्य.
प्रतीहार उवाच यदुक्तं भवता विद्वन्नार्थज्ञोऽहं द्विजोत्तम । तत्सर्वं विस्तरेणाद्य यथार्थं वद सत्तम
दरवाजावाल्याने म्हणालं— पंडिता, तू जे सांगितलंस त्याचा अर्थ मला समजला नाही. श्रेष्ठ ब्राह्मणा, कृपया हे सगळं मला नीट आणि खरं खरं सांग.
शुक उवाच रागो यस्यास्ति संसारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् । दुःखं बहुविधं तस्य सुखं च विविधं पुनः
शुक म्हणाला— ज्याच्या मनात या जगात आसक्ती आहे, त्याला 'आसक्त' म्हणतात. त्याला अनेक प्रकारचं दुःख आणि वेगवेगळं सुख मिळतं.