प्रथमे वर्तते प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टेरादौ च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता
सुरुवातीला 'प्र' हा शब्द असतो आणि 'कृती' म्हणजे सृष्टी; सृष्टीच्या आरंभी जी देवी आहे, तिलाच प्रकृती म्हणतात.
योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः । पुमांश्च दक्षिणार्धाङ्गो वामार्धा प्रकृतिः स्मृता
योगाने आत्म्याने सृष्टीच्या वेळी दोन रूप घेतली; उजव्या भागात पुरुष आणि डाव्या भागात प्रकृती असं स्मरणात आहे.
सा च ब्रह्मस्वरूपा च नित्या सा च सनातनी । यथाऽऽत्मा च तथा शक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्थिता
ती देवी ब्रह्मस्वरूप, नित्य आणि सनातन आहे; जशी आत्मा आहे, तशीच शक्ती आहे, जशी अग्नीत जाळण्याची शक्ती असते.
अत एव हि योगीन्द्रैः स्त्रीपुम्भेदो न मन्यते । सर्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मञ्छश्वत्सदपि नारद
म्हणूनच, नारद, मोठ्या योगींना स्त्री-पुरुष असा भेद वाटत नाही; सर्वत्र ब्रह्मच आहे आणि ब्रह्मच शाश्वत आहे.
स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया । साऽऽविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी
श्रीकृष्णाच्या इच्छेने, जो स्वतःच्या इच्छेने वागतो, त्या इच्छेने मूळ प्रकृती, ती ईश्वरी देवी, अचानक प्रकट झाली.
तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्मविभेदिका । अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा
तिच्या आज्ञेने सृष्टीची पाच प्रकारची कामं वेगवेगळी झाली; आणि भक्तांच्या प्रेमासाठी, तिने भक्तांना कृपा करण्यासाठी अनेक रूपं घेतली.
गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया । नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी
ती गणेशाची आई दुर्गा, शिवरूप आणि शिवाची प्रिय आहे; ती नारायणी, विष्णुमाया आणि पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे.
ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्मनुभिः पूजिता स्तुता । सर्वाधिष्ठातृदेवी सा शर्वरूपा सनातनी
ब्रह्मा आणि इतर देव, ऋषी आणि मनूंनी तिला पूजलं आणि स्तुती केली; ती सर्वांची अधिष्ठात्री देवी, रात्रस्वरूप आणि सनातन आहे.
धर्मसत्यपुण्यकीर्तिर्यशोमङ्गलदायिनी । सुखमोक्षहर्षदात्री शोकार्तिदुःखनाशिनी
ती धर्म, सत्य, पुण्य, कीर्ती आणि मंगल देते; ती सुख, मोक्ष आणि आनंद देते, आणि दुःखींचं दुःख दूर करते.
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणा । तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता
ती शरण आलेल्या, दीन आणि दुःखींच्या रक्षणासाठी नेहमी तत्पर असते; तिचं स्वरूप तेजस्वी, श्रेष्ठ आणि ती सर्वांची अधिष्ठात्री देवता आहे.
सर्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् । सिद्धेश्वरी सिद्धिरूपा सिद्धिदा सिद्धिरीश्वरी
ती सर्व शक्तींचं मूळ स्वरूप आहे, प्रभूची कायमची शक्ती आहे; ती सिद्धेश्वरी, सिद्धीरूप, सिद्धी देणारी आणि सिद्धींची मालकीण आहे.
बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा छाया तन्द्रा दया स्मृतिः । जातिः क्षान्तिश्च भ्रान्तिश्च शान्तिः कान्तिश्च चेतना
ती बुद्धी, झोप, भूक, तहान, सावली, झोपाळूपणा, दया, स्मरण, जन्म, सहनशीलता, भ्रम, शांतता, कांती आणि चेतना आहे.
तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिर्माया तथैव च । सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः
ती तृप्ती, पोषण, लक्ष्मी, धैर्य आणि माया आहे; ती कृष्ण, परमात्म्याच्या सर्व शक्तींचं मूर्तिमंत रूप आहे.
उक्तः श्रुतौ श्रुतगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम् । गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपरां च निशामय
शास्त्रात तिच्या गुणांविषयी जे सांगितलं आहे ते खूपच थोडं आहे; तिचे गुण अनंत आहेत, नारद, आता आणखी ऐक.
शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पद्मा सा परमात्मनः । सर्वसम्पत्स्वरूपा सा तदधिष्ठातृदेवता
शुद्ध सत्त्वस्वरूप असलेली ती पद्मा, परब्रह्माची आहे. सर्व संपत्तीचे मूळ तीच असून, त्या सर्व ऐश्वर्याची अधिष्ठात्री देवी आहे.
कान्तातिदान्ता शान्ता च सुशीला सर्वमङ्गला । लोभमोहकामरोषमदाहङ्कारवर्जिता
ती अत्यंत सुंदर, प्रगल्भ, शांत, सुस्वभावी आणि सर्व प्रकारे मंगल आहे. लोभ, मोह, काम, राग, मद, अहंकार यांपासून ती पूर्णपणे मुक्त आहे.
भक्तानुरक्ता पत्युश्च सर्वाभ्यश्च पतिव्रता । प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्रं प्रियंवदा
ती भक्तांवर आणि पतीवर मनापासून प्रेम करणारी, सर्वांपेक्षा पतीनिष्ठ, भगवंताला प्राणापेक्षा प्रिय, प्रेमाचा आधार आणि गोड बोलणारी आहे.
सर्वसस्यात्मिका देवी जीवनोपायरूपिणी । महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पतिसेवारता सती
ती देवी सर्व धान्यांची आत्मा आहे, जीवनाचा आधार आहे. वैकुंठात ती महालक्ष्मी म्हणून पतीची सेवा करणारी, सती आणि पतिव्रता आहे.
स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु । गृहेषु गृहलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणां तथा
स्वर्गात ती देवांची लक्ष्मी आहे, राजांमध्ये राजलक्ष्मी आहे, घराघरात गृहलक्ष्मी आहे आणि माणसांमध्ये ती गृहिणीच्या रूपात वावरते.
सर्वप्राणिषु द्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा । कीर्तिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च
सर्व प्राण्यांमध्ये आणि वस्तूंमध्ये ती सौंदर्यरूप, मनाला भुरळ घालणारी आहे. पुण्यवानांमध्ये ती कीर्ती आहे आणि राजांमध्ये तेज आहे.
वाणिज्यरूपा वणिजां पापिनां कलहाङ्कुरा । दयारूपा च कथिता वेदोक्ता सर्वसम्मता
व्यापाऱ्यांमध्ये ती व्यापाररूप आहे, पाप्यांमध्ये भांडणाचे मूळ आहे. तीच दया आहे, वेदांनी सांगितलेली आणि सर्वांनी मान्य केलेली.
सर्वपूज्या सर्ववन्द्या चान्यां मत्तो निशामय । वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिष्ठात्री च परमात्मनः
ती सर्वांची पूज्य आणि वंदनीय आहे. आता माझ्याकडून दुसरी देवी ऐक, जी परब्रह्मासाठी वाणी, बुद्धी, विद्या आणि ज्ञानाची अधिष्ठात्री आहे.
सर्वविद्यास्वरूपा या सा च देवी सरस्वती । सा बुद्धिः कविता मेधा प्रतिभा स्मृतिदा नृणाम्
सर्व विद्यांचा मूळ असलेली ती देवी सरस्वती आहे. तीच बुद्धी, कविता, मेधा, प्रतिभा आणि माणसांना स्मरणशक्ती देणारी आहे.
नानाप्रकारसिद्धान्तभेदार्थकलना मता । व्याख्याबोधस्वरूपा च सर्वसन्देहभञ्जिनी
नानाविध तत्त्वांचे भेद ओळखण्याची शक्ती, अर्थ समजावून सांगण्याची आणि समजून घेण्याची मूळ, तसेच सर्व शंका दूर करणारी तीच आहे.
विचारकारिणी ग्रन्थकारिणी शक्तिरूपिणी । स्वरसङ्गीतसन्धानतालकारणरूपिणी
ती विचार करण्यास प्रवृत्त करणारी, ग्रंथांची निर्माती, शक्तिरूप आहे. स्वर, संगीत, रचना आणि ताल यांचे कारण तीच आहे.
विषयज्ञानवाग्रूपा प्रतिविश्वोपजीविनी । व्याख्यावादकरी शान्ता वीणापुस्तकधारिणी
ती ज्ञान, वाणी आणि विषयांची समज या रूपात आहे, संपूर्ण जगाला पोसणारी आहे. ती स्पष्टीकरण आणि संवाद घडवते, शांत आहे आणि वीणा-पुस्तक हातात धरते.
शुद्धसत्त्वस्वरूपा च सुशीला श्रीहरिप्रिया । हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा
ती शुद्ध सत्त्वस्वरूप, सुस्वभावी, श्रीहरिप्रिय आहे. तिचा रंग बर्फ, चंदन, कुंद, चंद्र, कुमुद आणि कमळासारखा आहे.
यजन्ती परमात्मानं श्रीकृष्णं रत्नमालया । तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनाम्
ती रत्नमाळ घालून श्रीकृष्णाची उपासना करणारी आहे. तीच तपस्वरूप असून, तपस्वींना तपाचे फळ देणारी आहे.
सिद्धिविद्यास्वरूपा च सर्वसिद्धिप्रदा सदा । यया विना तु विप्रौघो मूको मृतसमः सदा
ती सिद्ध विद्या असलेली, नेहमी सर्व सिद्धी देणारी आहे. तिच्याशिवाय, ब्राह्मणांनो, माणूस मुक्यासारखा, मृत्यासमान असतो.
देवी तृतीया गदिता श्रुत्युक्ता जगदम्बिका । यथागमं यथाकिञ्चिदपरां त्वं निबोध मे
ती तिसरी देवी, श्रुतींमध्ये सांगितलेली, जगदंबा आहे. आता, परंपरेप्रमाणे आणि माझ्या माहितीप्रमाणे, दुसऱ्या देवीबद्दल माझ्याकडून ऐक.