आपृच्छे त्वां महाभाग ग्राह्यं ते वचनं मया । विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु
महाभागा, मी तुमची परवानगी घेतो; तुमचे बोलणे मला पाळायचे आहे. मला जनक राजाने राज्य केलेल्या विदेह लोकांना पाहायचे आहे.
विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल । धर्मे न वर्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद्यदि
जनक राजा शिक्षा न देता राज्य कसे चालवतो? शिक्षा नसेल तर लोक धर्म पाळणारच नाहीत.
धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहितः सदा । स कथं वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम
धर्म टिकवण्यासाठी शिक्षा हवीच, ती मनु वगैरे ऋषींनी नेहमीच सांगितली आहे; मग तिथे ती कशी चालते, बाबा? हाच माझा मोठा प्रश्न आहे.
मम माता त्वियं वन्ध्या तद्वद्भाति विचेष्टितम् । पृच्छामि त्वां महाभाग गच्छामि च परन्तप
माझी आई मुलाबाळांची नाही, तिचे वागणेही वेगळेच वाटते; म्हणून मी तुम्हाला विचारतो, महाभागा, आणि आता मी निघतो, शत्रूंना जिंकणाऱ्या.
सूत उवाच तं दृष्ट्वा गन्तुकामं च शुकं सत्यवतीसुतः । आलिङ्ग्योवाच पुत्रं तं ज्ञानिनं निःस्पृहं दृढम्
सूतम्हणाले: शुक निघण्यास तयार असल्याचे पाहून सत्यवतीपुत्र व्यास यांनी आपल्या निःस्पृह, ज्ञानी आणि ठाम मुलाला मिठी मारली आणि त्याला म्हणाले.
व्यास उवाच स्वस्त्यस्तु शक दीर्घायुर्भव पुत्र महामते । सत्यां वाचं प्रदत्त्वा मे गच्छ तात यथासुखम्
व्यास म्हणाले: शुका, तुला शुभेच्छा असो; दीर्घायुषी हो, बुद्धिमान मुला. माझे वचन पाळ, मग हवे तसे जा.
आगन्तव्यं पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् । न कुत्रापि च गन्तव्यं त्वया पुत्र कथञ्चन
माझ्या या उत्तम आश्रमात परत यायलाच हवे; कुठेही दुसरीकडे जाऊ नकोस, मुला.
सुखं जीवामि पुत्राहं दृष्ट्वा ते मुखपङ्कजम् । अपश्यन्दुःखमाप्नोमि प्राणस्त्वमसि मे सुत
मुला, तुझे कमळासारखे तोंड पाहिले की मला आनंद मिळतो; पण तुला न पाहिल्यास मला दुःख होते—तूच माझा जीव आहेस.
दृष्ट्वा त्वं जनकं पुत्र सन्देहं विनिवर्त्य च । अत्रागत्य सुखं तिष्ठ वेदाध्ययनतत्परः
जनकाला भेटून आणि तुझा संशय दूर करून इथे परत ये, आणि आनंदाने राहा, वेदाध्ययनात मन लाव.
सूत उवाच इत्युक्तः सोऽभिवाद्यार्यं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । चलितस्तरसातीव धनुर्मुक्तः शरो यथा
सूतम्हणाले: असे ऐकून त्याने वडिलांना नमस्कार केला, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि धनुष्यातून सुटलेल्या बाणासारखा वेगाने निघून गेला.
सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः । वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च
तो जाताना वेगवेगळ्या प्रदेशांतील, धन आणि धर्माला महत्त्व देणाऱ्या लोकांना, जंगलं, झाडं आणि फळांनी भरलेली शेतं पाहू लागला.
तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् । योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः
त्याने तप करणारे तापस्वी, विधी करणारे यजमान, योगाभ्यास करणारे योगी, वनात राहणारे आणि वानप्रस्थ आश्रमातील लोक पाहिले.
शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् । वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः
त्याने शैव, पाशुपत, सौर, शाक्त, वैष्णव—असे विविध धर्मपंथ पाहिले आणि तो ऋषी मोठ्या आश्चर्याने भरून गेला.
वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः । हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति
दोन वर्षांत त्या महात्म्याने मेरू पर्वत ओलांडला आणि आणखी एका वर्षात हिमालय पार करून मिथिलेला पोहोचला.
प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् । प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः
मिथिलेमध्ये शिरताना त्याने तिथली उत्तम समृद्धी पाहिली आणि सर्व लोक सुखी, सदाचारी व चांगल्या वर्तनात स्थिर आहेत हे त्याला दिसले.
क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः । किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत्
तेथे एक रक्षक त्याला थांबवून म्हणाला, "तू कोण आहेस? इथे कशासाठी आलास? सांग!" पण त्याने काहीच उत्तर दिले नाही.
निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः । विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन
तो नगरद्वारातून बाहेर पडून, जणू एखाद्या खांबासारखा हालचाल न करता उभा राहिला. तो आश्चर्यचकित व विचारात गढून गेला आणि एकही शब्द बोलला नाही.
प्रतीहार उवाच ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः । चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः
प्रतीहार म्हणाला, "बोल! ब्राह्मण, तू मुका आहेस का? इथे कशासाठी आलास? माझ्या मते, हालचाल न करता कोणतेच काम होत नाही."
राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज । अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा
राजाच्या आज्ञेने, हे द्विजा, या नगरीत नेहमीच प्रवेश मर्यादित आहे. ज्याचे घराणे व वर्तन माहित नाही, त्याला इथे कधीच प्रवेश मिळत नाही.
तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः । कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद
तू तेजस्वी दिसतोस, नक्कीच तू वेदज्ञ ब्राह्मण असावास. मला तुझे घराणे व येण्याचे कारण सांग, मग मान्यवर, हवे तिथे जा.
शुक उवाच यदर्थमागतोऽस्म्यत्र तत्प्राप्तं वचनात्तव । विदेहनगरं द्रष्टुं प्रवेशो यत्र दुर्लभः
शुक म्हणाला, "मी इथे ज्या कारणासाठी आलो होतो, ते तुझ्या बोलण्यामुळे पूर्ण झाले. या विदेहनगरीत प्रवेश कठीण आहे, हे पाहण्यासाठीच मी आलो होतो."
मोहोऽयं मम दुर्बुद्धेः समुल्लङ्घ्य गिरिद्वयम् । राजानं द्रष्टुकामोऽहं पर्यटन्समुपागतः
"माझ्या चुकीच्या बुद्धीमुळे हा मोह निर्माण झाला आणि मी दोन डोंगर ओलांडले. राजाला पाहण्यासाठी मी फिरत फिरत इथे आलो आहे."
वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयते । भ्रामितोऽहं महाभाग कर्मणा वा महीतले
"माझ्या स्वतःच्या वडिलांनी मला फसवले—यात कुणाचा दोष? भाग्यवान, मी कर्माने किंवा नशिबाने या पृथ्वीवर भटकत आहे."
धनाशा पुरुषस्येह परिभ्रमणकारणम् । सा मे नास्ति तथाप्यत्र सम्प्राप्तोऽस्मि भ्रमात्किल
"या जगात माणसाच्या भटकंतीचे कारण धनाची इच्छा असते. ती माझ्यात नाही, तरीही मी इथे आलो आहे, बहुधा गोंधळामुळेच."
निराशस्य सुखं नित्यं यदि मोहे न मज्जति । निराशोऽहं महाभाग मग्नोऽस्मिन्मोहसागरे
"ज्याच्या मनात अपेक्षा नाही, त्याला नेहमीच सुख मिळते—जर तो मोहात बुडत नसेल. मी निराश आहे, भाग्यवान, तरीही या मोहाच्या सागरात बुडालो आहे."
क्व मेरुर्मिथिला क्वेयं पद्भ्यां च समुपागतः । परिश्रमफलं किं मे वञ्चितो विधिना किल
"मेरू पर्वत कुठे, मिथिला कुठे, आणि मी पायाने चालत इथे कसा आलो? माझ्या कष्टाचा काय उपयोग? नशिबानेच मला फसवले असावे."
प्रारब्धं किल भोक्तव्यं शुभं वाप्यथवाशुभम् । उद्यमस्तद्वशे नित्यं कारयत्येव सर्वथा
"जे प्रारब्ध आहे, ते चांगले असो वा वाईट, भोगावेच लागते. सर्व प्रयत्न नेहमी त्याच्याच अधीन असतात."
न तीर्थं न च वेदोऽत्र यदर्थमिह मे श्रमः । अप्रवेशः पुरे जातो विदेहो नाम भूपतिः
"इथे ना तीर्थ आहे, ना वेद—मग मी एवढा त्रास का घेतला? नगरीत प्रवेश नाकारला गेला; राजा 'विदेह' नावाने ओळखला जातो."
इत्युक्त्या विररामाशु मौनीभूत इव स्थितः । ज्ञातो हि प्रतिहारेण ज्ञानी कश्चिद्द्विजोत्तमः
असे म्हणून तो पटकन गप्प झाला आणि जणू मुका झाल्यासारखा उभा राहिला. कारण प्रतीहाराने त्याला एक ज्ञानी व श्रेष्ठ ब्राह्मण ओळखले.
सामपूर्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् । गच्छ भो यत्र ते कार्यं यथेष्टं द्विजसत्तम
मृदू शब्दात प्रतीहाराने त्या तिथे उभ्या असलेल्या ऋषीला म्हटले, "महाराज, जिथे तुझे काम असेल तिथे जा, द्विजश्रेष्ठ, हवे तसे जा."