एकदा कुंभयोनिस्तु लोपामुद्रापतिर्मुनिः । गत्वा कुमारमभ्यर्च्य पप्रच्छ विविधाः कथाः
एकदा कुंभातून जन्मलेले, लोपाामुद्राचे पती असलेले ऋषी, कुमाराची पूजा करून, त्याला विविध कथा विचारू लागले.
स तस्मै भगवान्स्कन्दः कथयामास भूरिशः । दानतीर्थव्रतादीनां माहात्म्योपचिताः कथाः
मग भगवंत स्कंदांनी त्यांना दान, तीर्थ, व्रत यांच्या महात्म्याने भरलेल्या अनेक कथा सांगितल्या.
वाराणस्याश्च माहात्म्यं मणिकर्णीभवं तथा । गंगायाश्चापि तीर्थानां वर्णितं बहुविस्तरम्
त्यांनी वाराणसीचे माहात्म्य, मणिकर्णिकेचा उगम आणि गंगेच्या तीर्थांची सविस्तर माहिती दिली.
श्रुत्वाथ स मुनिः प्रीतः कुमारं भूरिवर्चसम् । पुनः पप्रच्छ लोकानां हितार्थं कुंभसंभवः
हे सर्व ऐकून, तो ऋषी अत्यंत प्रसन्न झाला आणि जगाच्या कल्याणासाठी, तेजस्वी कुमाराला पुन्हा प्रश्न विचारले.
अगस्त्य उवाच। भगवंस्तारकाराते देवीभागवतस्य तु । माहात्म्यश्रवणे तस्य विधिं चापि वद प्रभो
अगस्त्य म्हणाले: भगवन्, तारकासुराचा वध करणाऱ्या प्रभो, देवीभागवताचे माहात्म्य ऐकण्याची योग्य पद्धत कृपया मला सांगा.
देवीभागवतं नाम पुराणं परमोत्तमम् । त्रैलोक्यजननी साक्षाद्गीयते यत्र शाश्वती
देवीभागवत हे पुराण अत्यंत श्रेष्ठ आहे, ज्यामध्ये तीनही लोकांची जननी, सनातन देवी प्रत्यक्ष स्तुत केली जाते.
स्कन्द उवाच। श्रीभागवतमाहात्म्यं को वक्तुं विस्तरात्क्षमः । शृणु संक्षेपतो ब्रह्मन्कथयिष्यामि सांप्रतम्
स्कंद म्हणाले: श्रीभागवताचे माहात्म्य विस्ताराने कोण सांगू शकतो? ब्रह्मन्, मी तुला आता थोडक्यात सांगतो, ऐक.
या नित्या सच्चिदानन्दरूपिणी जगदम्बिका । साक्षात्समाश्रिता यत्र भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी
जी नित्य, सत्-चित्-आनंदस्वरूप आणि जगदंबा आहे, ती येथे प्रत्यक्ष वास करते आणि भोग व मोक्ष देते.
अतस्तद्वाङ्मयी मूर्तिर्देवीभागवते मुने । पठनाच्छ्रवणाद्यस्य न किंचिदिह दुर्लभम्
म्हणून, हे मुनी, देवीभागवत म्हणजे तिचेच वाङ्मय रूप आहे; जो कोणी हे वाचतो किंवा ऐकतो, त्याला या जगात काहीच अशक्य राहत नाही.
आसीद्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः । सोऽनपत्योऽकरोदिष्टिं वसिष्ठानुमतो नृपः
विवस्वताचा एक पुत्र होता, त्याचे नाव श्राद्धदेव. तो राजा संतानरहित असल्याने, वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून त्याने यज्ञ केला.
होतारं प्रार्थयामास श्रद्धाऽथ दयिता मनोः । कन्या भवतु मे ब्रह्मंस्तथोपायो विधीयताम्
मनुची प्रिय पत्नी श्रद्धा तिने पुरोहिताला विनंती केली: 'माझ्या पोटी कन्या जन्माला यावी, ब्रह्मन्, त्यासाठी उपाय करा.'
मनसा चिन्तयन्होता कन्यामेवाजुहोद्धविः । ततस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम चाभवत्
पुरोहिताने मनात विचार करून, यज्ञात कन्येचे आहुती दिली. त्यामुळे त्या विचित्र प्रकारामुळे 'इला' नावाची मुलगी जन्माला आली.
अथ राजा सुतां दृष्ट्वा प्रोवाच विमना गुरुम् । कथं सङ्कल्पवैषम्यमिह जातं प्रभो तव
मग राजाने आपल्या कन्येला पाहून, मनात खिन्न होऊन गुरूंना विचारले: 'प्रभो, आपल्या संकल्पात असा फरक कसा झाला?'
तच्छ्रुत्वा स मुनिर्दध्यौ ज्ञात्वा होतुर्व्यतिक्रमम् । ईश्वरं शरणं यात इलायाः पुंस्त्वकाम्यया
हे ऐकून, त्या ऋषींनी ध्यान केले आणि पुरोहिताची चूक समजून, इलाला पुंसत्त्व मिळावे म्हणून ईश्वराची शरण घेतली.
मुनेस्तपःप्रभावाच्च परेशानुग्रहात्तथा । पश्यतां सर्वलोकानामिला पुरुषतामगात्
मुनिच्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने आणि परमेश्वराच्या कृपेने, सगळ्या लोकांच्या समोर इला पुरुष झाला.
गुरुणा कृतसंस्कारः सुद्युम्नोऽथ मनोः सुतः । निधिर्बभूव विद्यानां सरितामिव सागरः
गुरुने विधीपूर्वक संस्कार केल्यावर, मनुचा मुलगा सुद्युम्न ज्ञानाचा खजिना झाला, जसा सागर नद्यांसाठी असतो.
अथ कालेन सुद्युम्नस्तारुण्यं समवाप्य च । मृगयार्थं वनं यातो हयमारुह्य सैन्धवम्
काळानुसार, सुद्युम्न तारुण्यात पोहोचल्यावर, सिंधू देशातील घोड्यावर बसून शिकार करण्यासाठी तो जंगलात गेला.
वनाद्वनांतरं गच्छन्बहु बभ्राम सानुगः । दैवादधस्ताद्धेमाद्रेः स कुमारो वनं ययौ
एक जंगल सोडून दुसऱ्या जंगलात जाताना, तो आपल्या सोबत्यांसह खूप भटकला; नशीबाने, तो कुमार हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या जंगलात गेला.
कस्मिंश्चित्समये यत्र भार्ययाऽपर्णया सह । अरमद्देवदेवस्तु शङ्करो भगवान्मुदा
त्या वेळी, त्या ठिकाणी, देवांचा देव शंकर आपल्या पत्नी अपर्णेसोबत आनंदात रमला होता.
तदा तु मुनयस्तत्र शिवदर्शनलालसाः । आजग्मुरथ तान्दृष्ट्वा गिरिजा व्रीडिताऽभवत्
तेव्हा, शिवदर्शनाची इच्छा असलेले ऋषी तिथे आले; त्यांना पाहून गिरिजा लाजली.
रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा गिरिशौ संशितव्रताः । निवृत्ता मुनयो जग्मुर्वैकुण्ठनिलयं तदा
गिरीश आणि त्यांची अर्धांगिनी रमण करताना पाहून, ते कठोर व्रतधारी ऋषी तिथून मागे फिरले आणि वैकुंठात गेले.
प्रियायाः प्रियमन्विच्छञ्छिवोऽरण्यं शशाप ह । अद्यारभ्य विशेद्योऽत्र पुमान् योषिद्भवेदिति
आपल्या प्रियेसोबत एकांत हवे म्हणून, शिवाने त्या जंगलाला शाप दिला, 'आजपासून जो पुरुष इथे येईल तो स्त्री होईल.'
तत आरभ्य तं देशं पुरुषा वर्जयंति हि । तत्र प्रविष्टः सुद्युम्नो बभूव प्रमदोत्तमा
त्या दिवसापासून पुरुषांनी तो प्रदेश टाळला; पण सुद्युम्न तिथे गेला आणि तो सुंदर स्त्री झाला.
स्त्रीभूतानुगानश्वं वडवां वीक्ष्य विस्मितः । अथ सा सुन्दरी योषा विचचार वने वने
आपले घोडे कासरी झालेले आणि सोबती स्त्रिया झालेल्या पाहून तो आश्चर्यचकित झाला; मग ती सुंदर स्त्री एकेक जंगल भटकू लागली.
एकदा सा जगामाथ बुधस्याश्रमसन्निधौ । दृष्ट्वा तां चारुसर्वाङ्गीं पीनोन्नतपयोधराम्
एकदा ती बुधाच्या आश्रमाजवळ आली; तिचे सर्वांग सुंदर, उन्नत व भरदार स्तन पाहून—
बिंबोष्ठीं कुन्ददशनां सुमुखीमुत्पलेक्षणाम् । अनङ्गशरविद्धांगश्चकमे भगवान्बुधः
बिंबासारखे ओठ, कुंदासारखे दात, सुंदर चेहरा आणि कमळासारखी डोळे असलेली, कामदेवाच्या बाणांनी विद्ध झालेली तिला पाहून, बुधाने तिला इच्छिले.
सापि तं चकमे सुभ्रूः कुमारं सोमनंदनम् । ततस्तस्याश्रमेऽवात्सीद्रममाणा बुधेन सा
तीही सुंदर भुवया असलेली, सोमपुत्र बुधावर प्रेम करू लागली; म्हणून ती त्याच्या आश्रमात राहू लागली आणि दोघेही आनंदात रमू लागले.
अथ कालेन कियता पुरूरवसमात्मजम् । स तस्यां जनयामास मित्रावरुणसंभवः
काही काळाने, मित्र आणि वरुण यांच्या वंशातील बुधाने तिच्या पोटी पुरूरवा नावाचा मुलगा जन्माला घातला.
अथ वर्षेषु यातेषु कदाचित्सा बुधाश्रमे । स्मृत्वा स्वं पूर्ववृत्तान्तं दुःखिता निर्जगाम ह
काही वर्षांनी, तिने पूर्वीचा आपला प्रसंग आठवला आणि दुःखी होऊन बुधाच्या आश्रमातून बाहेर पडली.
गुरोरथाश्रमं गत्वा वसिष्ठस्य प्रणम्य तम् । निवेद्य वृत्तं शरणं ययौ पुंस्त्वमभीप्सती
मग ती आपल्या गुरु वसिष्ठ यांच्या आश्रमात गेली, त्यांना वंदन केले, घडलेला सर्व प्रकार सांगितला आणि पुन्हा पुरुष होण्याची इच्छा व्यक्त करून त्यांच्या आश्रयाला गेली.