सर्वं समाचरेद्यस्तु पूजनं मधुकाह्वयम् । न तस्य रोगबाधादिभयमुद्भवतेऽनघ
जो कोणी मधूक नावाची संपूर्ण पूजा करतो, हे निष्पापा, त्याला रोग, त्रास किंवा अशा कोणत्याही गोष्टीची भीती उरत नाही.
अथान्यदपि वक्ष्यामि प्रकृतेः पञ्चकं परम् । नाम्ना रूपेण चोत्पत्त्या जगदानन्ददायकम्
आता मी तुला प्रकृतीच्या श्रेष्ठ पाच रूपांविषयी, त्यांच्या नावाने, रूपाने आणि उत्पत्तीने, जे जगाला आनंद देतात, ते सांगतो.
साख्यानं च समाहात्म्यं प्रकृतेः पञ्चकं मुने । कुतूहलकर चैव शृणु मुक्तिविधायकम्
हे मुनी, प्रकृतीच्या पाच रूपांचे चरित्र आणि माहात्म्य, जे जिज्ञासा निर्माण करते आणि मुक्ती देते, ते ऐक.
प्रकृतिचरित्रवर्णनम् श्रीनारायण उवाच गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती । सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता
श्रीनारायण म्हणाले: गणेशाची आई, दुर्गा, राधा, लक्ष्मी, सरस्वती आणि सावित्री—सृष्टीच्या वेळी प्रकृतीच्या या पाच रूपांचा स्मरण केला जातो.
नारद उवाच आविर्बभूव सा केन का वा सा ज्ञानिनांवर । किं वा तल्लक्षणं साधो बभूव पञ्चधा कथम्
नारद म्हणाले: ती कोणाच्या द्वारे प्रकट झाली, ती कोण आहे, हे ज्ञानी श्रेष्ठा? तिची लक्षणे कोणती आणि ती पाच रूपे कशी झाली?
सर्वासां चरितं पूजाविधानं गुण ईप्सितः । अवतारः कुत्र कस्यास्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
सर्वांची कृत्ये, पूजा करण्याची पद्धत, गुण, इच्छित अवतार आणि त्या कुठे प्रकट झाल्या, हे सर्व मला कृपया सांग.
श्रीनारायण उवाच प्रकृतेर्लक्षणं वत्स को वा वक्तुं क्षमो भवेत् । किञ्चित्तथापि वक्ष्यामि यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः
श्रीनारायण म्हणाले: बाळा, प्रकृतीचं खरं स्वरूप कोण सांगू शकतं? तरीही, मी धर्माच्या वचनातून ऐकलेलं थोडंसं सांगतो.
प्रकृष्टवाचकः प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता
'प्रकृष्ट' म्हणजे श्रेष्ठ, आणि 'कृती' म्हणजे सृष्टी; म्हणून सृष्टीमध्ये जी देवी श्रेष्ठ आहे, तिलाच प्रकृती म्हणतात.
गुणे सत्त्वे प्रकृष्टे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतः । मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तमसि स्मृतः
सत्त्वगुण जास्त असला की 'प्र' हा शब्द वापरला जातो, असं शास्त्रात ऐकलं आहे; रजोगुण मध्यम असला की 'कृ' हा शब्द येतो, आणि तमोगुण असला की 'ति' असं म्हणतात.
त्रिगुणात्मस्वरूपा या सा च शक्तिसमन्विता । प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते
ती देवी तीन गुणांचं मूळ स्वरूप असून, शक्तीने युक्त आहे. सृष्टीच्या कार्यात तिलाच प्रधान आणि प्रकृती असं म्हणतात.
प्रथमे वर्तते प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टेरादौ च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता
सुरुवातीला 'प्र' हा शब्द असतो आणि 'कृती' म्हणजे सृष्टी; सृष्टीच्या आरंभी जी देवी आहे, तिलाच प्रकृती म्हणतात.
योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः । पुमांश्च दक्षिणार्धाङ्गो वामार्धा प्रकृतिः स्मृता
योगाने आत्म्याने सृष्टीच्या वेळी दोन रूप घेतली; उजव्या भागात पुरुष आणि डाव्या भागात प्रकृती असं स्मरणात आहे.
सा च ब्रह्मस्वरूपा च नित्या सा च सनातनी । यथाऽऽत्मा च तथा शक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्थिता
ती देवी ब्रह्मस्वरूप, नित्य आणि सनातन आहे; जशी आत्मा आहे, तशीच शक्ती आहे, जशी अग्नीत जाळण्याची शक्ती असते.
अत एव हि योगीन्द्रैः स्त्रीपुम्भेदो न मन्यते । सर्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मञ्छश्वत्सदपि नारद
म्हणूनच, नारद, मोठ्या योगींना स्त्री-पुरुष असा भेद वाटत नाही; सर्वत्र ब्रह्मच आहे आणि ब्रह्मच शाश्वत आहे.
स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया । साऽऽविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी
श्रीकृष्णाच्या इच्छेने, जो स्वतःच्या इच्छेने वागतो, त्या इच्छेने मूळ प्रकृती, ती ईश्वरी देवी, अचानक प्रकट झाली.
तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्मविभेदिका । अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा
तिच्या आज्ञेने सृष्टीची पाच प्रकारची कामं वेगवेगळी झाली; आणि भक्तांच्या प्रेमासाठी, तिने भक्तांना कृपा करण्यासाठी अनेक रूपं घेतली.
गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया । नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी
ती गणेशाची आई दुर्गा, शिवरूप आणि शिवाची प्रिय आहे; ती नारायणी, विष्णुमाया आणि पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहे.
ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्मनुभिः पूजिता स्तुता । सर्वाधिष्ठातृदेवी सा शर्वरूपा सनातनी
ब्रह्मा आणि इतर देव, ऋषी आणि मनूंनी तिला पूजलं आणि स्तुती केली; ती सर्वांची अधिष्ठात्री देवी, रात्रस्वरूप आणि सनातन आहे.
धर्मसत्यपुण्यकीर्तिर्यशोमङ्गलदायिनी । सुखमोक्षहर्षदात्री शोकार्तिदुःखनाशिनी
ती धर्म, सत्य, पुण्य, कीर्ती आणि मंगल देते; ती सुख, मोक्ष आणि आनंद देते, आणि दुःखींचं दुःख दूर करते.
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणा । तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता
ती शरण आलेल्या, दीन आणि दुःखींच्या रक्षणासाठी नेहमी तत्पर असते; तिचं स्वरूप तेजस्वी, श्रेष्ठ आणि ती सर्वांची अधिष्ठात्री देवता आहे.
सर्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् । सिद्धेश्वरी सिद्धिरूपा सिद्धिदा सिद्धिरीश्वरी
ती सर्व शक्तींचं मूळ स्वरूप आहे, प्रभूची कायमची शक्ती आहे; ती सिद्धेश्वरी, सिद्धीरूप, सिद्धी देणारी आणि सिद्धींची मालकीण आहे.
बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा छाया तन्द्रा दया स्मृतिः । जातिः क्षान्तिश्च भ्रान्तिश्च शान्तिः कान्तिश्च चेतना
ती बुद्धी, झोप, भूक, तहान, सावली, झोपाळूपणा, दया, स्मरण, जन्म, सहनशीलता, भ्रम, शांतता, कांती आणि चेतना आहे.
तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिर्माया तथैव च । सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः
ती तृप्ती, पोषण, लक्ष्मी, धैर्य आणि माया आहे; ती कृष्ण, परमात्म्याच्या सर्व शक्तींचं मूर्तिमंत रूप आहे.
उक्तः श्रुतौ श्रुतगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम् । गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपरां च निशामय
शास्त्रात तिच्या गुणांविषयी जे सांगितलं आहे ते खूपच थोडं आहे; तिचे गुण अनंत आहेत, नारद, आता आणखी ऐक.
शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पद्मा सा परमात्मनः । सर्वसम्पत्स्वरूपा सा तदधिष्ठातृदेवता
शुद्ध सत्त्वस्वरूप असलेली ती पद्मा, परब्रह्माची आहे. सर्व संपत्तीचे मूळ तीच असून, त्या सर्व ऐश्वर्याची अधिष्ठात्री देवी आहे.
कान्तातिदान्ता शान्ता च सुशीला सर्वमङ्गला । लोभमोहकामरोषमदाहङ्कारवर्जिता
ती अत्यंत सुंदर, प्रगल्भ, शांत, सुस्वभावी आणि सर्व प्रकारे मंगल आहे. लोभ, मोह, काम, राग, मद, अहंकार यांपासून ती पूर्णपणे मुक्त आहे.
भक्तानुरक्ता पत्युश्च सर्वाभ्यश्च पतिव्रता । प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्रं प्रियंवदा
ती भक्तांवर आणि पतीवर मनापासून प्रेम करणारी, सर्वांपेक्षा पतीनिष्ठ, भगवंताला प्राणापेक्षा प्रिय, प्रेमाचा आधार आणि गोड बोलणारी आहे.
सर्वसस्यात्मिका देवी जीवनोपायरूपिणी । महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पतिसेवारता सती
ती देवी सर्व धान्यांची आत्मा आहे, जीवनाचा आधार आहे. वैकुंठात ती महालक्ष्मी म्हणून पतीची सेवा करणारी, सती आणि पतिव्रता आहे.
स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु । गृहेषु गृहलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणां तथा
स्वर्गात ती देवांची लक्ष्मी आहे, राजांमध्ये राजलक्ष्मी आहे, घराघरात गृहलक्ष्मी आहे आणि माणसांमध्ये ती गृहिणीच्या रूपात वावरते.
सर्वप्राणिषु द्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा । कीर्तिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च
सर्व प्राण्यांमध्ये आणि वस्तूंमध्ये ती सौंदर्यरूप, मनाला भुरळ घालणारी आहे. पुण्यवानांमध्ये ती कीर्ती आहे आणि राजांमध्ये तेज आहे.