वह्निना द्रवमाणस्य नितरां ब्रह्मसम्भव । सम्भावनेन स्वस्यैव योऽधमोऽपि नराधमः
ज्यांच्या अंगात अग्नीने वितळलेलं लोखंड ओतलं जातं, हे ब्रह्मदेवाच्या वंशज, आणि जे आपल्या जन्माचा गर्व धरून—
विद्याजन्मतपोवर्णाश्रमाचारवतो नरान् । वरीयसोऽपि न बहु मन्यते पुरुषाधमः
विद्या, जन्म, तप किंवा वर्णाश्रमाचं पालन असणाऱ्यांना, स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असणाऱ्यांना मान देत नाहीत, असा नीच माणूस—
स नीयते यमभटैः क्षारकर्दमनामके । निरयेऽर्वाक्शिरा घोरा दुरन्तयातनाश्नुते
यमदूत त्याला 'क्षारकर्दम' नावाच्या नरकात, डोकं खाली करून नेतात, जिथं तो भयंकर आणि न संपणाऱ्या यातना भोगतो.
ये वै नरा यजन्त्यन्यं नरमेधेन मोहिताः । स्त्रियोऽपि वा नरपशुं खादन्त्यत्र महामुने
जे पुरुष भ्रमित होऊन नरमेध यज्ञ करतात, किंवा स्त्रिया माणसाचं मांस खातात, हे महर्षी—
पशवो निहितास्ते तु यमसद्यनि सङ्गताः । सौनिका इव ते सर्वे विदार्य शितधारया
तिथं बळी दिलेले प्राणी यमाच्या सभेत एकत्र होतात; सगळे ते लोक, कसाईसारखे, धारदार शस्त्रांनी त्यांना फाडतात—
असृक्पिबन्ति नृत्यन्ति गायन्ति बहुधा मुने । यथेह मांसभोक्तारः पुरुषादा दुरासदाः
ते रक्त पितात, नाचतात, आणि अनेक प्रकारे गातात, हे ऋषी, जसं इथे मांसाहार करणारे माणसं भयंकर नरभक्षकांसारखे असतात.
अनागसोऽपि येऽरण्ये ग्रामे वा ब्रह्मपुत्रक । वैश्रम्भकैरुपसृतान्विश्रम्भय्यजिजीविषून्
ब्रह्मपुत्रा, जे निरपराध असतात, गावात किंवा जंगलात असो, जर फसवणूक करणारे लोक त्यांच्याजवळ आले आणि त्यांनी त्यांच्यावर विश्वास ठेवून जगण्याची इच्छा धरली—
शूलसूत्रादिषु प्रोतान्क्रीडनोत्कारकानिव । पातयन्ति च ते प्रेत्य शूलपाते पतन्ति ह
—त्यांना लोखंडी सुळ्यावर बसवतात किंवा दोऱ्यांनी बांधतात, जणू काही खेळण्यांसारखे; आणि मृत्यूनंतर ते शूलपात नावाच्या नरकात पडतात.
शूलादिषु प्रोतदेहाः क्षुत्तृड्भ्यां चातिपीडिताः । तिग्मतुण्डैः कङ्कबकैरितश्चेतश्च ताडिताः
त्यांची शरीरं सुळ्यावर टोचलेली असतात आणि त्यांना भूक व तहान यामुळे फार त्रास होतो; तिखट चोची असलेल्या गिधाडे आणि कावळे त्यांना इकडून तिकडे मारतात.
पीडिता आत्मशमलं बहुधा संस्मरन्ति हि । ये भूतानुद्वेजयन्ति नरा उल्बणवृत्तयः
अशा यातनांनी पिडले गेलेले लोक आपले पाप पुन्हा पुन्हा आठवतात; जे क्रूर वागणारे पुरुष इतर जीवांना त्रास देतात—
यथा सर्पादिकास्तेऽपि नरके निपतन्ति हि । दन्दशूकाभिधाने च यत्रोत्तिष्ठन्ति सर्वतः
—तेही सापांसारखे नरकात पडतात, आणि तिथे दंडशूक नावाच्या नरकात सर्वत्र असे प्राणी उगवतात.
पञ्चाननः सप्तमुखा ग्रसन्ति नरकागतान् । यथा बिलेशया विप्र क्रूरबुद्धिसमन्विताः
तिथे पाच किंवा सात तोंड असलेली भयंकर जनावरे नरकात गेलेल्या लोकांना गिळतात, जसे बिलात राहणारे क्रूर प्राणी करतात.
येऽवटेषु कुसूलादिगुहादिषु निरुन्धते । तानमुत्रोद्यतकराः कीनाशपरिसेवकाः ॥ १९ तेष्वेवोपविशित्वा च सगरेण च वह्निना । धूमेन च निरुन्धन्ति पापकर्मरतान्नरान्
जे लोक दुसऱ्यांना खड्ड्यात, सुळ्यावर, गुहेत किंवा अशा जागी बंद करतात, त्यांना तिथे यमाचे सेवक उचलून घेतात; आणि तिथे बसून, अग्नी, धूर आणि समुद्र याने पापी लोकांना छळतात.
योऽतिथीन्समयप्राप्तान्दिधक्षुरिव चक्षुषा । पापेनेहालोकयेच्च स्वयं गृहपतिर्द्विजः
द्विजा, जर एखादा गृहस्थ योग्य वेळी आलेल्या पाहुण्यांकडे रागाने, जणू काही त्यांना जाळायचं आहे अशा नजरेने पाहतो, आणि पापाच्या हेतूने त्यांना दुर्लक्ष करतो—
तस्यापि पापदृष्टेर्हि निरये यमकिङ्कराः । अक्षिणी वज्रतुण्डा ये कङ्काः काकवटादयः
—तर अशा पापी दृष्टीमुळे नरकात यमाचे सेवक, जे वज्रासारख्या चोची असलेले कावळे, गिधाडे आणि इतर पक्षी आहेत, त्याच्या डोळ्यांवर हल्ला करतात.
गृध्राः क्रूरतराश्चापि प्रसह्योत्पाटयन्ति हि । य आढ्याभिमतिर्याति अहङ्कृत्यातिगर्वितः
अगदी अधिक क्रूर गिधाडेही त्याचे डोळे जबरदस्तीने फाडून टाकतात; जे श्रीमंत आणि गर्विष्ठ असतात, अहंकाराने फुगलेले—
तिर्यक्प्रेक्षण एवात्राभिविशङ्की नराधमः । चिन्तयार्थस्य सर्वत्रायतिव्ययस्वरूपया
—असा नीच माणूस सर्वांवर संशयाने वक्रदृष्टीने पाहतो, आणि नेहमी आपल्या संपत्तीची व तिच्या नाशाची चिंता करत राहतो.
शुष्यद्धृदयवक्त्रश्च निर्वृतिं नैव गच्छति । ग्रहवद्रक्षते चार्थं स प्रेतो यमकिङ्करैः
त्याचे हृदय आणि तोंड कोरडे पडते, आणि त्याला कधीच शांती मिळत नाही; तो जणू काही भूतासारखा आपल्या संपत्तीला चिकटून राहतो, आणि यमाचे सेवक त्याचे रक्षण करतात.
सूचीमुखे च नरके पात्यते निजकर्मणा । वित्तग्रहं च पुरुषं वायका इव याम्यकाः
स्वतःच्या कर्मामुळे तो सुईच्या टोकासारख्या नरकात फेकला जातो; संपत्तीवर आसक्त असलेल्या माणसाला यमाचे सेवक विणकरांसारखे दोऱ्यांनी बांधतात.
किङ्कराः सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति हि । एते बहुविधा विप्र नरकाः पापकर्मणाम्
यमाचे सेवक त्याच्या सर्व अंगांना दोऱ्यांनी गुंडाळतात; हे सर्व प्रकारचे नरक, द्विजा, पाप करणाऱ्यांसाठी आहेत.
नराणां शतशः सन्ति यातनास्थानभूमयः । सहस्रशोऽपि देवर्षे उक्तानुक्तांस्तथापि हि
शेकडो नरकांची ठिकाणं आहेत, आणि हजारो यातनास्थळं, हे देवरषी, काही सांगितलेली आणि काही न सांगितलेली.
विशन्ति नरकानेतान्यातनाबहुलान्मुने । तथा धर्मपराश्चापि लोकान्यान्ति सुखोद्गतान्
मुनिवर, माणसं या अनेक यातनांनी भरलेल्या नरकांत जातात; पण जे धर्माला वाहिलेली असतात, ते सुखाने भरलेल्या लोकांना पोहोचतात.
स्वधर्मो बहुधा गीतो यथा तव महामुने । देवीपूजनरूपो हि देव्याराधनलक्षणः
महामुने, तुझ्या कर्तव्याचे अनेक प्रकारे वर्णन केले आहे; ते म्हणजे देवीची पूजा, आणि देवीच्या भक्तीचे स्वरूप.
येनानुष्ठितमात्रेण नरो न नरकं व्रजेत् । सा देवी भवपाथोधेरुद्धर्त्री पूजिता नृणाम्
हे फक्त केल्यानेच माणूस नरकात जात नाही; ती देवी, जेव्हा भक्तीने पूजली जाते, तेव्हा ती लोकांना संसाराच्या समुद्रातून तारते.
देवीपूजनविधिनिरूपणम् नारद उवाच धर्मश्च कीदृशस्तात देव्याराधनलक्षणः । कथमाराधिता देवी सा ददाति परं पदम्
नारद म्हणाले — बाबा, देवीची भक्ती म्हणजे नेमका कोणता धर्म आहे? देवीचं योग्य प्रकारे पूजन केल्यावर ती सर्वोच्च स्थान कसं देते, हे मला सांग.
आराधनविधिः को वा कथमाराधिता कदा । केन सा दुर्गनरकाद्दुर्गा त्राणप्रदा भवेत्
देवीचं पूजन कसं करावं, केव्हा करावं आणि कोण करावं? दुर्गा कोणाच्या पूजनानं मोठ्या संकटांपासून आणि नरकापासून वाचवते?
श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु चित्तैकाग्र्येण मे विदुषां वर । यथा प्रसीदते देवी धर्माराधनतः स्वयम्
श्री नारायण म्हणाले — देवरषी, मन एकाग्र करून ऐक. धर्मानुसार पूजन केल्यावर देवी कशी प्रसन्न होते, ते मी सांगतो.
स्वधर्मो यादृशः प्रोक्तस्तं च मे शृणु नारद । अनादाविह संसारे देवी सशृजिता स्वयम्
आपला स्वतःचा धर्म कसा असावा, हे मी तुला सांगतो, नारद. या अनादी जगात देवीच स्वतः सर्वांची निर्मिती आणि पालन करते.
परिपालयते घोरसङ्कटादिषु सा मुने । सा देवी पूज्यते लोकैर्यथावत्तद्विधिं शृणु
मुनिवर, मोठ्या संकटांमध्ये देवीच लोकांचं रक्षण करते. लोकांनी तिला योग्य प्रकारे पूजावं, त्याची पद्धत मी सांगतो.
प्रतिपत्तिथिमासाद्य देवीमाज्येन पूजयेत् । घृतं दद्याद् ब्राह्मणाय रोगहीनो भवेत्सदा
प्रतिपदेच्या दिवशी देवीचं पूजन तुपाने करावं. ब्राह्मणाला तूप दिलं तर माणूस नेहमी आजारमुक्त राहतो.