सन्देहोऽयं महांस्तात विदेहे परिवर्तते । मोक्षः किं वदतां श्रेष्ठ सौगतानामिवापरः
ही मोठी शंका, पित्या, मला विदेहाबद्दल आहे—मुक्ती म्हणजे बुद्धधर्मीयांसारखीच आहे का, की काही वेगळी आहे, हे मला समजत नाही.
कथं भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृतं कथम् । व्यवहारः कथं त्याज्य इन्द्रियाणां महामते
जे खाल्लं ते न खाल्ल्यासारखं, आणि जे केलं नाही ते केल्यासारखं कसं होईल? महाबुद्धिमान पित्या, इंद्रियांच्या व्यवहाराचा त्याग कसा करावा?
माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा । भेदाभेदः कथं न स्याद्यद्येतन्मुक्तता कथम्
आई, मुलगा, पत्नी, बहीण आणि अगदी वेश्या—यांच्यात फरकही नाही आणि एकरूपताही नाही, असं कसं शक्य आहे? असं असेल तर खरी मुक्ती म्हणजे काय?
कटु क्षारं तथा तीक्ष्णां कषायं मिष्टमेव च । रसना यदि जानाति भुंक्ते भोगाननुत्तमान्
जर जिव्हेला कडू, खारट, तिखट, तुरट आणि गोड हे सर्व चवी कळत असतील, तर ती उत्तम भोगांचा आस्वाद घेते.
शीतोष्णुसुखदुःखादिपरिज्ञानं यदा भवेत् । मुक्तता कीदृशी तात सन्देहोऽयं ममाद्भुतः
थंडी, ऊन, सुख, दुःख यांची जाणीव होत असताना, पित्या, अशी मुक्ती नेमकी कशी असते? माझी ही शंका फारच आश्चर्यकारक आहे.
शत्रुमित्रपरिज्ञानं वैरं प्रीतिकरं सदा । व्यवहारे परे तिष्ठन्कथं न कुरुते नृपः
शत्रू-मित्राची ओळख, वैर आणि प्रेम यांची जाणीव नेहमी होत असताना, राजा व्यवहारात राहूनही त्यावर कृती कशी करत नाही?
चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् । असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तर्हि कीदृशी
कोणीतरी चोर आणि तापस्वी या दोघांना सारखे कसे मानू शकतो? जर विवेकच नसेल, तर मग ती मुक्ती कसली?
दृष्टपूर्वो न मे कश्चिज्जीवन्मुक्तश्च भूपतिः । शङ्केयं महती तात गृहे मुक्तः कथं नृपः
माझ्या आयुष्यात मी कधीही असा कोणी पाहिला नाही की जो जिवंत असतानाच मुक्त झाला आणि राजा देखील आहे. राजन, मला मोठा संशय आहे—राजा घरात राहून कसा मुक्त होऊ शकतो?
दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपतिं तथा । सन्देहविनिवृत्त्यर्थं गच्छामि मिथिलां प्रति
त्या राजाबद्दल ऐकून मला त्याला पाहण्याची मोठी इच्छा झाली आहे; माझा संशय दूर करण्यासाठी मी मिथिलेला जाणार आहे.
शुकस्य राजमन्दिरप्रवेशवर्णनम् सूत उवाच इत्युक्त्वा पितरं पुत्रः पादयोः पतितः शुकः । बद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामनाः
सूतम्हणाले: असे वडिलांना सांगून, शुक आपल्या वडिलांच्या पायांवर पडला, हात जोडून म्हणाला, आणि जाण्याची इच्छा व्यक्त केली.
आपृच्छे त्वां महाभाग ग्राह्यं ते वचनं मया । विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु
महाभागा, मी तुमची परवानगी घेतो; तुमचे बोलणे मला पाळायचे आहे. मला जनक राजाने राज्य केलेल्या विदेह लोकांना पाहायचे आहे.
विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल । धर्मे न वर्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद्यदि
जनक राजा शिक्षा न देता राज्य कसे चालवतो? शिक्षा नसेल तर लोक धर्म पाळणारच नाहीत.
धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहितः सदा । स कथं वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम
धर्म टिकवण्यासाठी शिक्षा हवीच, ती मनु वगैरे ऋषींनी नेहमीच सांगितली आहे; मग तिथे ती कशी चालते, बाबा? हाच माझा मोठा प्रश्न आहे.
मम माता त्वियं वन्ध्या तद्वद्भाति विचेष्टितम् । पृच्छामि त्वां महाभाग गच्छामि च परन्तप
माझी आई मुलाबाळांची नाही, तिचे वागणेही वेगळेच वाटते; म्हणून मी तुम्हाला विचारतो, महाभागा, आणि आता मी निघतो, शत्रूंना जिंकणाऱ्या.
सूत उवाच तं दृष्ट्वा गन्तुकामं च शुकं सत्यवतीसुतः । आलिङ्ग्योवाच पुत्रं तं ज्ञानिनं निःस्पृहं दृढम्
सूतम्हणाले: शुक निघण्यास तयार असल्याचे पाहून सत्यवतीपुत्र व्यास यांनी आपल्या निःस्पृह, ज्ञानी आणि ठाम मुलाला मिठी मारली आणि त्याला म्हणाले.
व्यास उवाच स्वस्त्यस्तु शक दीर्घायुर्भव पुत्र महामते । सत्यां वाचं प्रदत्त्वा मे गच्छ तात यथासुखम्
व्यास म्हणाले: शुका, तुला शुभेच्छा असो; दीर्घायुषी हो, बुद्धिमान मुला. माझे वचन पाळ, मग हवे तसे जा.
आगन्तव्यं पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् । न कुत्रापि च गन्तव्यं त्वया पुत्र कथञ्चन
माझ्या या उत्तम आश्रमात परत यायलाच हवे; कुठेही दुसरीकडे जाऊ नकोस, मुला.
सुखं जीवामि पुत्राहं दृष्ट्वा ते मुखपङ्कजम् । अपश्यन्दुःखमाप्नोमि प्राणस्त्वमसि मे सुत
मुला, तुझे कमळासारखे तोंड पाहिले की मला आनंद मिळतो; पण तुला न पाहिल्यास मला दुःख होते—तूच माझा जीव आहेस.
दृष्ट्वा त्वं जनकं पुत्र सन्देहं विनिवर्त्य च । अत्रागत्य सुखं तिष्ठ वेदाध्ययनतत्परः
जनकाला भेटून आणि तुझा संशय दूर करून इथे परत ये, आणि आनंदाने राहा, वेदाध्ययनात मन लाव.
सूत उवाच इत्युक्तः सोऽभिवाद्यार्यं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । चलितस्तरसातीव धनुर्मुक्तः शरो यथा
सूतम्हणाले: असे ऐकून त्याने वडिलांना नमस्कार केला, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि धनुष्यातून सुटलेल्या बाणासारखा वेगाने निघून गेला.
सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः । वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च
तो जाताना वेगवेगळ्या प्रदेशांतील, धन आणि धर्माला महत्त्व देणाऱ्या लोकांना, जंगलं, झाडं आणि फळांनी भरलेली शेतं पाहू लागला.
तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् । योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः
त्याने तप करणारे तापस्वी, विधी करणारे यजमान, योगाभ्यास करणारे योगी, वनात राहणारे आणि वानप्रस्थ आश्रमातील लोक पाहिले.
शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् । वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः
त्याने शैव, पाशुपत, सौर, शाक्त, वैष्णव—असे विविध धर्मपंथ पाहिले आणि तो ऋषी मोठ्या आश्चर्याने भरून गेला.
वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः । हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति
दोन वर्षांत त्या महात्म्याने मेरू पर्वत ओलांडला आणि आणखी एका वर्षात हिमालय पार करून मिथिलेला पोहोचला.
प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् । प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः
मिथिलेमध्ये शिरताना त्याने तिथली उत्तम समृद्धी पाहिली आणि सर्व लोक सुखी, सदाचारी व चांगल्या वर्तनात स्थिर आहेत हे त्याला दिसले.
क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः । किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत्
तेथे एक रक्षक त्याला थांबवून म्हणाला, "तू कोण आहेस? इथे कशासाठी आलास? सांग!" पण त्याने काहीच उत्तर दिले नाही.
निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः । विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन
तो नगरद्वारातून बाहेर पडून, जणू एखाद्या खांबासारखा हालचाल न करता उभा राहिला. तो आश्चर्यचकित व विचारात गढून गेला आणि एकही शब्द बोलला नाही.
प्रतीहार उवाच ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः । चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः
प्रतीहार म्हणाला, "बोल! ब्राह्मण, तू मुका आहेस का? इथे कशासाठी आलास? माझ्या मते, हालचाल न करता कोणतेच काम होत नाही."
राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज । अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा
राजाच्या आज्ञेने, हे द्विजा, या नगरीत नेहमीच प्रवेश मर्यादित आहे. ज्याचे घराणे व वर्तन माहित नाही, त्याला इथे कधीच प्रवेश मिळत नाही.
तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः । कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद
तू तेजस्वी दिसतोस, नक्कीच तू वेदज्ञ ब्राह्मण असावास. मला तुझे घराणे व येण्याचे कारण सांग, मग मान्यवर, हवे तिथे जा.