दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् । सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः
दंडशूक, अवटारोध आणि पर्यावर्तनक हे पुढचे नरक आहेत; सूचिमुख असंही नाव आहे. अशा प्रकारे एकूण अठ्ठावीस नरक आहेत.
इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः । कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव
हे सर्व नरक म्हणजे मोठ्या यातनांचे ठिकाण आहेत, कमलातून जन्मलेल्या; प्रत्येक जीव आपल्या कर्मानुसार इथे पोहोचतो.
नरकप्रदपातकवर्णनम् नारद उवाच कर्मभेदाः कतिविधाः सनातनमुने मम । श्रोतव्याः सर्वथैवैते यातनाप्राप्तिभूमयः
नरकात नेणाऱ्या पापांचं वर्णन नारद म्हणाले: सनातन ऋषी, किती प्रकारची कर्मं असतात ते मला सांगा; ही सर्व यातना देणारी कारणं मी ऐकू इच्छितो.
श्रीनारायण उवाच यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि । हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः
श्री नारायण म्हणाले: जो दुसऱ्याचं धन, बायका किंवा मुलं चोरतो, तो खरोखरच दुष्ट असतो आणि यमाच्या दूतांच्या ताब्यात जातो.
कालपाशेन सम्बद्धो याम्यैरतिभयानकैः । तामिस्रनामनरके पात्यते यातनास्पदे
काळाच्या फासाने बांधून, यमाच्या भयंकर दूतांनी पकडून, त्याला तामिस्र नावाच्या नरकात फेकलं जातं, जो यातनेचं ठिकाण आहे.
ताडनं दण्डनं चैव सन्तर्जनमतः परम् । याम्याः कुर्वन्ति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि
तिथे त्याला मारहाण, शिक्षा आणि धमक्या दिल्या जातात; यमदूत दोरांनी बांधून त्याला छळतात आणि तो अपवित्र होतो.
मूर्च्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुत । यः पतिं वञ्चयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति
तो बेशुद्ध होतो आणि काहीच करू शकत नाही, कमलभूच्या पुत्रा; जो दुसऱ्याच्या नवऱ्याला फसवून त्याची बायको उपभोगतो, त्याला हीच शिक्षा मिळते.
अन्धतामिस्रनरके पात्यते यमकिङ्करैः । पात्यमानो यत्र जन्तुर्वेदनापरवान्भवेत्
त्याला यमदूत अंधतामिस्र नावाच्या नरकात फेकतात, जिथे तो जीव खाली पडताना प्रचंड वेदनेने भरून जातो.
नष्टदृष्टिर्नष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः । वनस्पतिर्भज्यमानमूलो यद्वद्भवेदिह
त्याचं दृष्टी आणि शुद्धी लगेचच नष्ट होते, जसं एखाद्या झाडाची मुळं नष्ट होताना झाड कोसळतं.
तस्मादप्यन्धतामिस्रनाम्ना प्रोक्तः पुरातनैः । एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम्
म्हणून पूर्वजांनी या नरकाला अंधतामिस्र असं नाव दिलं आहे; जो 'हे माझंच' असं स्वार्थाने समजून इतर जीवांना त्रास देतो,
पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयं कुटुम्बं कार्यलम्पटः । एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह
आणि दररोज फक्त आपल्या कुटुंबाचीच काळजी घेतो, लोभाने इतर सर्वांना सोडून देतो, तो आपल्या वाईट कर्मामुळे इथे पडतो.
रौरवे नाम नरके सर्वसत्त्वभयावहे । इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा
तो रौरव नावाच्या नरकात पडतो, जो सर्व जीवांना भीती वाटावी असा आहे; या जगात ज्यांना त्याने त्रास दिला, तेही तिथे पडतात.
त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् । तस्माद्रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनीषिणः
तेच जीव पुढच्या जन्मात 'रुरु' होऊन त्याला यातना देतात. म्हणूनच पुराणज्ञ आणि ज्ञानी लोक त्या नरकाला 'रौरव' असं म्हणतात.
रुरुः सर्पादतिक्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः । एवं महारौरवाख्यो नरको यत्र पूरुषः
रुरु हा सापापेक्षा फार भयंकर प्राणी आहे, असं प्राचीन लोकांनी सांगितलं आहे. अशा प्रकारे 'महाराैरव' नावाचा नरक आहे, जिथे मनुष्य—
यातनां प्राप्यमाणो हि यः परं देहसम्भवः । क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्ये घातयन्ति च
—यातना भोगण्यासाठी शरीर मिळवतो आणि 'रुरु' नावाचे मांसाहारी प्राणी त्याला पकडून त्याच्या मांसासाठी ठार करतात.
य उग्रः पुरुषः क्रूरः पशुपक्षिगणानपि । उपरन्धयते मूढो याम्यास्तं रन्धयन्ति च
जो मनुष्य फार क्रूर आणि रागीट असून, अज्ञानाने जनावरं आणि पक्ष्यांच्याही झुंडी मारतो, त्याला यमाचे सेवक नरकात शिजवतात.
कुम्भीपाके तप्ततैले उपर्यपि च नारद । यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्रकम्
कुंभिपाक नावाच्या नरकात, उकळत्या तेलात, नारद, जितक्या जनावरांच्या अंगावर केस आहेत तितक्या हजारो वर्षे तो यातना भोगतो.
पितृविप्रब्राह्मणध्रुक्कालसूत्रे स नारके । अग्न्यर्काभ्यां तप्यमाने नारकी विनिवेशितः
कालसूत्र नावाच्या नरकात, जो माणूस पितर, पुरोहित किंवा ब्राह्मण यांना त्रास देतो, त्याला अग्नी आणि सूर्याच्या तापाने भाजले जाते.
क्षुत्पिपासादह्यमानोऽन्तःशरीरस्तथा बहिः । आस्ते शेते चेष्टते चावतिष्ठति च धावति
भूक आणि तहानेने आतून आणि बाहेरून होरपळत, तो बसतो, झोपतो, हालचाल करतो, उभा राहतो आणि धावतो.
निजवेदपथाद्यो वै पाखण्डं चोपयाति च । अनापद्यपि देवर्षे तं पापं पुरुषं भटाः
जो स्वतःच्या वेदमार्गाचा काहीही कारण नसताना त्याग करतो आणि चुकीच्या मार्गाला लागतो, हे दिव्य ऋषी, असा पापी मनुष्य—
असिपत्रवनं नाम नरकं वेशयन्ति च । कशया प्रहरन्त्येव नारकी तद्गतस्तदा
—त्याला 'असिपत्रवन' नावाच्या नरकात टाकले जाते, जिथे नरकपाल त्याला चाबकाने फटके मारतात.
इतस्ततो धावमान उत्तालमतिवेगतः । असिपत्रैश्छिद्यमान उभयत्र च धारभिः
तो इथे-तिथे वेगाने धावत असतो आणि दोन्ही बाजूंनी तलवारीच्या पानांनी त्याचे शरीर कापले जाते.
संछिद्यमानसर्वाङ्गो हाहतोऽस्मीति मूर्च्छितः । वेदनां परमां प्राप्तः पतत्येव पदे पदे
संपूर्ण अंग कापले जात असताना तो 'माझ्यावर घाव पडला!' असं ओरडतो आणि बेशुद्ध पडतो; तीव्र वेदना सहन करत प्रत्येक पावलावर तो कोसळतो.
स्वधर्मानुगतं भुङ्क्ते पाखण्डफलमल्पधीः । यो राजा राजपुरुषो दण्डयेद्वै त्वधर्मतः
जो राजा किंवा राजाचा सेवक स्वतःचा धर्म पाळत असतानाही अधर्माने शिक्षा करतो, तो अल्पबुद्धी मनुष्य पाखंडाचे फळ भोगतो.
द्विजे शरीरदण्डं च पापीयान्नारकी च सः । नरके सूकरमुखे पात्यते यमकिङ्करैः
जो द्विजाला शारीरिक शिक्षा देतो, तो अधिक पापी ठरतो आणि नरकात, यमाच्या सेवकांनी त्याला 'सूकरमुख' नावाच्या नरकात फेकले जाते.
विनिष्यिष्टावयवको बलवद्भिस्तथेक्षुवत् । आर्तस्वरेण स्वनयन्मूर्च्छितः कश्मलङ्गतः
तेथे बलाढ्य जीव त्याचे अवयव उसाच्या गाठीप्रमाणे चिरडतात; तो वेदनेने किंचाळतो, बेशुद्ध पडतो आणि दुःखाने ग्रासला जातो.
स पीड्यमानो बहुधा वेदनां यात्यतीव हि । विविक्तपरपीडो योऽप्यविविक्तपरव्यथाम्
तो अनेक प्रकारे छळला जातो आणि तीव्र वेदना सहन करतो; जो दुसऱ्यांना उघडपणे किंवा लपून त्रास देतो—
ईश्वराङ्कितवृत्तीनां व्यथामाचरते स्वयम् । स चान्धकूपे पतति तदभिद्रोहयन्त्रिते
—आणि जो भगवंताने चिन्हांकित केलेल्या लोकांना स्वतः त्रास देतो, तो कपटाच्या यंत्रणेत अडकून अंधकूपात पडतो.
तत्रासौ जन्तुभिः क्रूरैः पशुभिर्मृगपक्षिभिः । सरीसृपैश्च मशकैर्यूकामत्कुणजातिभिः
तेथे त्याला क्रूर प्राणी, जनावरं, रानटी पशू, पक्षी, सरपटणारे, डास, उवा आणि उंदीर यांच्या त्रासाला सामोरे जावे लागते.
मक्षिकाभिश्च तमसि दन्दशूकैश्च पीड्यते । परिक्रामति चैवात्र कुशरीरे च जन्तुवत्
माशी, गडद अंधार आणि विषारी साप यांच्या यातना त्याला भोगाव्या लागतात; तो तिथे वाईट शरीर घेऊन, इतर प्राण्यांसारखा भटकत राहतो.