एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम । गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः
हे श्रेष्ठ मुनी, या जगात माणसांनी आपापल्या कर्मानुसार पुन्हा पुन्हा जावे लागणारे हेच मार्ग आहेत.
यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमानकैः । एतावतीर्हि राजेन्द्र मनुष्यमृगपक्षिषु
राजेंद्र, लोक जसे नेहमी इच्छेनुसार सुखांची इच्छा करतात, तसेच हे मानव, पशू आणि पक्ष्यांचे जीवनही इतकेच मर्यादित आहे.
विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा । उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं निबोधत
हेच फळ मिळवलेली, धर्माच्या अधीन असलेली, उंच-सखल, वेगवेगळ्या स्वरूपातील जीवनमार्ग आहेत; आता मी तुझे प्रश्नानुसार ते समजावून सांगतो.
नारद उवाच वैचित्र्यमेतल्लोकस्य कथं भगवता कृतम् । समानत्वे कर्मणां च तन्नो ब्रूहि यथातथम्
नारद म्हणाले: भगवंताने या जगात इतकी विविधता कशी निर्माण केली, जरी कर्म सारखेच असले तरी? कृपया याचे खरे कारण आम्हाला सांग.
श्रीनारायण उवाच कर्तुः श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधाः । त्रिगुणत्वात्सदा तासां फलं विसदृशं त्विह
श्री नारायण म्हणाले: करणाऱ्याच्या श्रद्धेच्या प्रकारावरून त्याचे मार्ग वेगवेगळे होतात; तीन गुणांमुळे त्यांच्या फळात नेहमीच फरक पडतो.
सात्त्विक्या श्रद्धया कर्तुः सुखित्वं जायते सदा । दुःखित्वं च तथा कर्तू राजस्या श्रद्धया भवेत्
सात्त्विक श्रद्धेमुळे करणाऱ्याला नेहमी सुख मिळते; तर राजस श्रद्धेमुळे करणाऱ्याला दुःख मिळते.
दुःखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् । तारतम्यात्तु श्रद्धानां फलवैचित्र्यमीरितम्
तामस श्रद्धेमुळे दुःख आणि अज्ञान निर्माण होते; श्रद्धेच्या भिन्नतेमुळे फळातही विविधता येते.
अनाद्यविद्याविहितकर्मणां परिणामजाः । सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गव
हे श्रेष्ठ द्विज, अनादी अज्ञानामुळे केलेल्या कर्मांच्या परिणामी असंख्य जन्मांचे मार्ग निर्माण होतात.
तद्भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम । त्रिजगत्या अन्तराले दक्षिणस्यां दिशीह वै
हे श्रेष्ठ द्विज, आता मी तुला त्यांच्या भेदांची सविस्तर माहिती देतो; या तीन जगांच्या मध्ये, दक्षिण दिशेला—
भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य च नारद । अग्निष्वात्ताः पितृगणा वर्तन्ते पितरश्च ह
पृथ्वीच्या खाली आणि अतल लोकाच्या वर, हे नारद, अग्निष्वात्त पितर आणि इतर पितर वास करतात.
वसन्ति यस्यां स्वीयानां गोत्राणां परमाशिषः । सत्याः समाधिना शीघ्रं त्वाशासानाः परेण वै
त्या प्रदेशात, आपल्या वंशातील लोकांना खरी आणि श्रेष्ठ आशीर्वाद देणारे, ध्यानाने लवकरच संतुष्ट करणारे पितर वास करतात.
पितृराजोऽपि भगवान् सम्परेतेषु जन्तुषु । विषयं प्रापितेष्वेषु स्वकीयैः पुरुषैरिह
तेथे पितरांचा राजा, जेव्हा जीव या जगातून निघून जातात आणि त्यांचे आप्तस्वकीय त्यांना त्या प्रदेशात आणतात, तेव्हा त्यांच्यावर राज्य करतो.
सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारकः । यथाकर्म यथादोषं विदधाति विचारदृक्
आपल्या सेवकांसह, भगवंताने सांगितलेल्या आज्ञांचे पालन करणारा, संयम राखणारा तो राजा, प्रत्येकाच्या कर्मानुसार आणि दोषानुसार योग्य न्याय करतो.
स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानाज्ञाप्रवर्तकान् । सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान्
तो ज्ञानी राजा, धर्माचे तत्त्व जाणणाऱ्या आणि त्याच्या आज्ञेचे पालन करणाऱ्या आपल्या सेवकांना नेहमीच योग्य त्या कार्यात प्रवृत्त करतो.
नरकानेकविंशत्या संख्यया वर्णयन्ति हि । अष्टाविंशमितान्केचित्ताननुक्रमतो ब्रुवे
नरकांची संख्या अठ्ठावीस आहे असं सांगितलं जातं; काही लोक नव्वीस म्हणतात. आता मी हे सर्व क्रमाने सांगतो.
तामिस्र अन्धतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयकः । महारौरवनामा च कुम्भीपाकोऽपरो मतः
तामिस्र, अंधतामिस्र आणि रौरव हे पहिले तीन नरक आहेत; मग महारौरव आणि कुंभीपाक नावाचा दुसरा नरक आहे.
कालसूत्रं तथा चासिपत्रारण्यमुदाहृतम् । सूकरस्य मुखं चान्धकूपोऽथ कृमिभोजनः
यानंतर काळसूत्र आणि असिपत्रारण्य हे नरक सांगितले आहेत; मग डुकराचं तोंड, अंधकूप आणि कृमिभोजन नावाचे नरक आहेत.
संदंशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रकण्टक एव च । शाल्मली चाथ देवर्षे नाम्ना वैरतणी तथा
संदंश, तप्तमूर्ती आणि वज्रकंटक हे पुढचे नरक आहेत; त्यानंतर शाल्मली आणि देवरषे, वैरटणी नावाचा आणखी एक नरक आहे.
पूयोदः प्राणरोधश्च तथा विशसनं मतम् । लालाभक्षः सारमेयादनमुक्तमतः परम्
पूयोद, प्राणरोध आणि विशसन हे असेच ओळखले जातात; मग लाळाभक्षक आणि सारमेयादन हे आहेत, आणि यापुढे आणखी काही आहेत.
अवीचिरप्ययः पानं क्षारकर्दम एव च । रक्षोगणाख्यसम्भोजः शूलप्रोतोऽप्यतः परम्
अवीचि, अयःपान आणि क्षारकर्दम हे पुढचे नरक आहेत; मग राक्षसगणभक्षक आणि शूलप्रोत, आणि त्यानंतर आणखी काही आहेत.
दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् । सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः
दंडशूक, अवटारोध आणि पर्यावर्तनक हे पुढचे नरक आहेत; सूचिमुख असंही नाव आहे. अशा प्रकारे एकूण अठ्ठावीस नरक आहेत.
इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः । कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव
हे सर्व नरक म्हणजे मोठ्या यातनांचे ठिकाण आहेत, कमलातून जन्मलेल्या; प्रत्येक जीव आपल्या कर्मानुसार इथे पोहोचतो.
नरकप्रदपातकवर्णनम् नारद उवाच कर्मभेदाः कतिविधाः सनातनमुने मम । श्रोतव्याः सर्वथैवैते यातनाप्राप्तिभूमयः
नरकात नेणाऱ्या पापांचं वर्णन नारद म्हणाले: सनातन ऋषी, किती प्रकारची कर्मं असतात ते मला सांगा; ही सर्व यातना देणारी कारणं मी ऐकू इच्छितो.
श्रीनारायण उवाच यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि । हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः
श्री नारायण म्हणाले: जो दुसऱ्याचं धन, बायका किंवा मुलं चोरतो, तो खरोखरच दुष्ट असतो आणि यमाच्या दूतांच्या ताब्यात जातो.
कालपाशेन सम्बद्धो याम्यैरतिभयानकैः । तामिस्रनामनरके पात्यते यातनास्पदे
काळाच्या फासाने बांधून, यमाच्या भयंकर दूतांनी पकडून, त्याला तामिस्र नावाच्या नरकात फेकलं जातं, जो यातनेचं ठिकाण आहे.
ताडनं दण्डनं चैव सन्तर्जनमतः परम् । याम्याः कुर्वन्ति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि
तिथे त्याला मारहाण, शिक्षा आणि धमक्या दिल्या जातात; यमदूत दोरांनी बांधून त्याला छळतात आणि तो अपवित्र होतो.
मूर्च्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुत । यः पतिं वञ्चयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति
तो बेशुद्ध होतो आणि काहीच करू शकत नाही, कमलभूच्या पुत्रा; जो दुसऱ्याच्या नवऱ्याला फसवून त्याची बायको उपभोगतो, त्याला हीच शिक्षा मिळते.
अन्धतामिस्रनरके पात्यते यमकिङ्करैः । पात्यमानो यत्र जन्तुर्वेदनापरवान्भवेत्
त्याला यमदूत अंधतामिस्र नावाच्या नरकात फेकतात, जिथे तो जीव खाली पडताना प्रचंड वेदनेने भरून जातो.
नष्टदृष्टिर्नष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः । वनस्पतिर्भज्यमानमूलो यद्वद्भवेदिह
त्याचं दृष्टी आणि शुद्धी लगेचच नष्ट होते, जसं एखाद्या झाडाची मुळं नष्ट होताना झाड कोसळतं.
तस्मादप्यन्धतामिस्रनाम्ना प्रोक्तः पुरातनैः । एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम्
म्हणून पूर्वजांनी या नरकाला अंधतामिस्र असं नाव दिलं आहे; जो 'हे माझंच' असं स्वार्थाने समजून इतर जीवांना त्रास देतो,