शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः
शंखचूड, कंबळ, अश्वतर आणि देवोपदत्तक हेही मोठ्या रागीट आणि बलाढ्य फण्यांचे असून, विषाने भरलेले तिथेच राहतात.
पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे
काहींना पाच डोकी असून, सात फण्यांनी सजलेले आहेत; काहींना दहा फणे आहेत, तर काहींना शंभर डोकी आहेत.
सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः
काहींना हजार डोकी असून, त्यांच्या फण्यांवर तेजस्वी मणी आहेत; त्यांच्या किरणांनी पाताळातील दाट अंधार नाहीसा होतो.
विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे
हे देवऋषी, नेहमी रागावलेले हे नाग आपल्या तेजाने पाताळातील अंधाराचा समूह पांगवतात.
योजनैः परिसंख्याते तामसी भगवत्कला । अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता
या प्रदेशाच्या मुळाशी, तीस हजार योजनांच्या अंतरात, सर्व देवांनी पूजिलेली, अनंत नावाची भगवंताची तामस शक्ती वास करते.
अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः
'मी आहे' असा अभिमान ज्याला म्हणतात, त्याला सात्वत लोक संकर्षण म्हणतात—तो द्रष्टा आणि दृश्य यांना एकत्र बांधणारा आहे.
इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः । अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके
हे पृथ्वीमंडळ, हजार डोक्यांच्या, अनंत रूप असलेल्या शेषाच्या फण्यांवर आधारलेलं आहे.
पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते । यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः
संपूर्ण पृथ्वीचा गोळा जणू काही सिद्ध रत्नासारखा दिसतो; त्या सर्वशक्तिमान देवाच्या इच्छेने, योग्य वेळी, तो मागे घेतला जातो.
चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत । साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः
त्याच्या भुवयांच्या मधल्या जागेतून सर्व चराचर जग उत्पन्न झाले आणि तिथूनच शंकरशण नावाचा, एकादश रूपांनी शोभणारा रुद्र प्रकट झाला.
त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् । उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः
तो त्रिनेत्री आहे, त्याच्या डोक्यावर तीन जटा आहेत, स्वतःच्या शक्तीने त्रिशूळ उंचावून धरलेला आहे; तो महान तेजस्वी, पंचमहाभूतांचा संहार करणारा आहे.
यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले । विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम्
ज्याच्या कमलासारख्या दोन्ही पायांवर, त्याच्या लालसर नखांच्या तेजस्वी वर्तुळांत, मोठे नागराज आपलीच प्रतिमा नेहमी मणीप्रमाणे पाहतात.
एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः । प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते
एकनिष्ठ भक्तीने, सात्त्वतांच्या श्रेष्ठांसह, ते सर्व आपल्या डोक्याने वंदन करतात आणि आपल्या चेहऱ्याकडे पाहतात.
स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि । सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च
त्याच्या कानातल्या चमकणाऱ्या मणिकुंडलांच्या तेजानेही त्याचे सुंदर, गोल आणि उजळ गाल झाकले जात नाहीत.
नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः । विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा
नागराजांच्या कन्या, ज्यांचे सर्व अंग तेजाने झळकत आहे, त्यांचेही हात स्वच्छ, रुंद आणि सुंदर पांढरे आहेत.
रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः । चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः
चंदन, अगर आणि केशर यांच्या सुगंधी लेपाने सजलेले, त्यांचे आकर्षक आणि मजबूत हात सर्व दिशांना झळाळत आहेत.
तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः । ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च
त्याच्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या प्रेमाने भारावून, लाजरे हसत, त्या लाजून त्याच्याकडे पाहतात.
अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् । करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः
प्रेमाच्या मदाने त्याची डोळे लालसर आणि चंचल झाले आहेत, पण त्या डोळ्यांत करुणा भरलेली आहे आणि तो कृपादृष्टीने आशीर्वाद देतो.
सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः । अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः
तो अनंत, भगवंत, अनंत सामर्थ्याचा, महान धैर्याचा, अनंत गुणांचा सागर, आदिदेव आणि प्रचंड तेजस्वी आहे.
संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च । आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः
सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी त्याने क्रोध आणि रागावर विजय मिळवला आहे; तो महान सामर्थ्याचा खजिना, सर्व देवांनी पूजिला जातो.
ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा । विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः
तो देव, सिद्ध, असुर, नाग, विद्याधर, गंधर्व आणि ऋषी यांच्या संमेलनाने नेहमी ध्यानात घेतला जातो.
अनारतमदोन्मत्तलोकविह्वललोचनः । वाक्यामृतेन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि
प्रेमाच्या मदाने त्याचे डोळे नेहमी चंचल असतात, त्यामुळे सारा लोक मोहित होतो; त्याच्या वाणीच्या अमृताने तो आपल्या सेवकांनाही तृप्त करतो.
आप्यायमानः स विभुर्वैजयन्तीं स्रजं दधत् । अम्लानाभिनवैः स्वच्छैस्तुलसीदलसञ्चयैः
तो सर्वव्यापी प्रभू, नेहमी ताज्या, स्वच्छ तुळशीच्या पानांच्या गजऱ्याने म्हणजे वैजययंतीमाळेने शोभतो आणि आनंदित होतो.
माद्यन्मधुकरव्रातघोषश्रीसंयुतां सदा । नीलवासा देवदेव एककुण्डलभूषितः
नेहमी मधुर गूंजन करणाऱ्या मदमस्त मधमाशांच्या गजराने वेढलेला, निळ्या वस्त्रातला, एकच कुंडल घातलेला देवांचा देव आहे.
हलस्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्ययः । महेन्द्रः काञ्चनीं यद्वद्वरत्रां च मतङ्गमः । उदारलीलो देवेशो वर्णितः सात्त्वतर्षभैः
त्याच्या बलवान हातांनी नांगराच्या मूठीवर टेकलेला, अविनाशी, जसा इंद्र सोन्याच्या वज्रासह आणि गजराज अंकुशासह, तसा हा देवांचा देव, उदार लीला करणारा, सात्त्वतांच्या श्रेष्ठांनी गौरविला जातो.
नरकस्वरूपवर्णनम् श्रीनारायण उवाच तस्यानुभावं भगवान् ब्रह्मपुत्रः सनातनः । सभायां ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते
नरकस्वरूपाचे वर्णन श्रीनारायण म्हणाले: तो सनातन प्रभू, ब्रह्माचा पुत्र, ब्रह्मदेवाच्या सभेत त्याच्या महिमेचे गाणे करणाऱ्यांनी पूजिला जातो.
उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन्- नानाधात्कथमुह वेद तस्य वर्त्म
सृष्टी, स्थिती आणि लय यांची कारणे, तसेच सत्त्वादी प्रकृतीचे गुण, हे सर्व त्याच्या इच्छेने निर्माण झाले; त्याचे रूप कायमचे, अजन्मा आणि एकरूप आहे—ज्याच्यामुळे सर्व विविधता आहे, त्याचा मार्ग येथे कोण जाणू शकेल?
मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति यत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्यः
अत्यंत दयाळूपणामुळे त्याने आपल्यासाठी एक रूप घेतले, जे शुद्ध अस्तित्वाचे मूर्त स्वरूप आहे, ज्यात प्रकट आणि अप्रकट सर्व काही उजळून दिसते. पशूंचा स्वामी असलेल्या त्या परमेश्वराने, आपल्या लोकांची मने जिंकण्यासाठी, निर्दोष आणि महान सामर्थ्याने ही अद्भुत लीला स्वीकारली.
यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेत्युमुक्षुः
जो कोणी त्याचे नाव ऐकतो किंवा उच्चारतो, ते सहजपणे, दुःखात, पडल्यावर किंवा फसवणुकीने जरी असो, त्याचे सर्व पाप तत्काळ नष्ट होतात; मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी भगवंताशिवाय दुसरे कोणतेच खरे आश्रय नाही.
मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनमितविक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्वः
हजारो डोकी असलेल्या त्या परमेश्वराने, पृथ्वीला — तिच्या पर्वतांसह, नद्यांसह, समुद्रांसह आणि सर्व जीवांसह — आपल्या डोक्यावर अगदी कणासारखी धरली आहे; त्या अमर्याद आणि अजिंक्य परमेश्वराची महान कृत्ये हजार जिह्वांनी सुद्धा मोजता येणार नाहीत.
एवंप्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः । मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति
असा हा अनंत सामर्थ्याचा, कोणालाही जिंकता न येणारा, असंख्य गुणांचा परमेश्वर आहे; जो पाण्याच्या मूळात स्वतःच्या इच्छेने स्थिर आहे आणि केवळ लीलेने पृथ्वीला धारण करतो.