ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्
त्याच्या खाली प्रसिद्ध असलेलं महातल आहे, जिथे कद्रूच्या संततीचे मोठे नाग, रागाच्या वशात राहतात.
अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा
हे ऋषी, मी तुला त्या अनेक डोक्यांच्या नागांपैकी मुख्यांची नावे सांगतो—कुहक, तक्षक, सुसेण आणि कालिय.
महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः । पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते
हे सर्व नाग मोठ्या फण्यांचे, बलवान, क्रूर आणि क्रूर वंशाचे आहेत; पक्षिराजाच्या भीतीने ते सगळे अस्वस्थ राहतात.
स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः । प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः
आपल्या बायका, मुलं, मित्र आणि कुटुंबासोबत एकत्र येऊन, हे नाग वेगवेगळ्या खेळांमध्ये कुशलतेने, बेफिकिरीने फिरतात.
ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये
त्याच्या खाली, रसातल नावाच्या गुहेत, दैत्य, पणी आणि जे दानव म्हणून ओळखले जातात, ते राहतात.
निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्
निवातकवच नावाने ओळखले जाणारे, हिरण्यपूरचे रहिवासी आणि कालेय असेही ज्यांना म्हणतात, हे सर्व यज्ञ करणाऱ्यांचे शत्रू आहेत.
महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः
हे सर्व जन्मतःच प्रचंड सामर्थ्यवान आणि अतिशय धाडसी आहेत; पण सर्वांचा पराक्रम हरीच्या तेजाने संपवला गेला.
बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्
हे सगळे नेहमी गुहेतच राहतात, जणू काही ते गुहांमध्येच वसणारे आहेत; त्यांना इंद्राच्या दूतांच्या कठोर शब्दांनी नेहमी त्रास दिला जातो.
मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह । ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः
मंत्रांच्या उच्चारांनी हे असुर घाबरून जातात; आणि त्याच्या खाली, पाताळात, नागलोकाचे रक्षक राहतात.
वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च । धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च
त्यामध्ये वासुकी, शंख, कुलिक, श्वेत, धनंजय, महासंख आणि धृतराष्ट्र हे प्रमुख आहेत.
शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः
शंखचूड, कंबळ, अश्वतर आणि देवोपदत्तक हेही मोठ्या रागीट आणि बलाढ्य फण्यांचे असून, विषाने भरलेले तिथेच राहतात.
पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे
काहींना पाच डोकी असून, सात फण्यांनी सजलेले आहेत; काहींना दहा फणे आहेत, तर काहींना शंभर डोकी आहेत.
सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः
काहींना हजार डोकी असून, त्यांच्या फण्यांवर तेजस्वी मणी आहेत; त्यांच्या किरणांनी पाताळातील दाट अंधार नाहीसा होतो.
विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे
हे देवऋषी, नेहमी रागावलेले हे नाग आपल्या तेजाने पाताळातील अंधाराचा समूह पांगवतात.
योजनैः परिसंख्याते तामसी भगवत्कला । अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता
या प्रदेशाच्या मुळाशी, तीस हजार योजनांच्या अंतरात, सर्व देवांनी पूजिलेली, अनंत नावाची भगवंताची तामस शक्ती वास करते.
अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः
'मी आहे' असा अभिमान ज्याला म्हणतात, त्याला सात्वत लोक संकर्षण म्हणतात—तो द्रष्टा आणि दृश्य यांना एकत्र बांधणारा आहे.
इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः । अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके
हे पृथ्वीमंडळ, हजार डोक्यांच्या, अनंत रूप असलेल्या शेषाच्या फण्यांवर आधारलेलं आहे.
पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते । यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः
संपूर्ण पृथ्वीचा गोळा जणू काही सिद्ध रत्नासारखा दिसतो; त्या सर्वशक्तिमान देवाच्या इच्छेने, योग्य वेळी, तो मागे घेतला जातो.
चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत । साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः
त्याच्या भुवयांच्या मधल्या जागेतून सर्व चराचर जग उत्पन्न झाले आणि तिथूनच शंकरशण नावाचा, एकादश रूपांनी शोभणारा रुद्र प्रकट झाला.
त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् । उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः
तो त्रिनेत्री आहे, त्याच्या डोक्यावर तीन जटा आहेत, स्वतःच्या शक्तीने त्रिशूळ उंचावून धरलेला आहे; तो महान तेजस्वी, पंचमहाभूतांचा संहार करणारा आहे.
यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले । विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम्
ज्याच्या कमलासारख्या दोन्ही पायांवर, त्याच्या लालसर नखांच्या तेजस्वी वर्तुळांत, मोठे नागराज आपलीच प्रतिमा नेहमी मणीप्रमाणे पाहतात.
एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः । प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते
एकनिष्ठ भक्तीने, सात्त्वतांच्या श्रेष्ठांसह, ते सर्व आपल्या डोक्याने वंदन करतात आणि आपल्या चेहऱ्याकडे पाहतात.
स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि । सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च
त्याच्या कानातल्या चमकणाऱ्या मणिकुंडलांच्या तेजानेही त्याचे सुंदर, गोल आणि उजळ गाल झाकले जात नाहीत.
नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः । विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा
नागराजांच्या कन्या, ज्यांचे सर्व अंग तेजाने झळकत आहे, त्यांचेही हात स्वच्छ, रुंद आणि सुंदर पांढरे आहेत.
रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः । चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः
चंदन, अगर आणि केशर यांच्या सुगंधी लेपाने सजलेले, त्यांचे आकर्षक आणि मजबूत हात सर्व दिशांना झळाळत आहेत.
तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः । ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च
त्याच्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या प्रेमाने भारावून, लाजरे हसत, त्या लाजून त्याच्याकडे पाहतात.
अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् । करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः
प्रेमाच्या मदाने त्याची डोळे लालसर आणि चंचल झाले आहेत, पण त्या डोळ्यांत करुणा भरलेली आहे आणि तो कृपादृष्टीने आशीर्वाद देतो.
सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः । अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः
तो अनंत, भगवंत, अनंत सामर्थ्याचा, महान धैर्याचा, अनंत गुणांचा सागर, आदिदेव आणि प्रचंड तेजस्वी आहे.
संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च । आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः
सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी त्याने क्रोध आणि रागावर विजय मिळवला आहे; तो महान सामर्थ्याचा खजिना, सर्व देवांनी पूजिला जातो.
ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा । विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः
तो देव, सिद्ध, असुर, नाग, विद्याधर, गंधर्व आणि ऋषी यांच्या संमेलनाने नेहमी ध्यानात घेतला जातो.