आशिषां प्रभवं मुक्त्वा यो मूढो लोकसम्पदि । अस्मत्पितामहः श्रीमान् प्रह्लादो भगवत्प्रियः
सर्व आशीर्वादांचा मूळ सोडून, जो मूढ लोकसंपत्तीत रमतो, तो आमचा पूर्वज श्रीमंत प्रह्लाद, भगवंताचा प्रिय भक्त, कधीच नव्हता.
दास्यं वव्रे विभोस्तस्य सर्वलोकोपकारकः । पित्र्यमैश्वर्यमतुलं दीयमानं च विष्णुना
सर्व लोकांचा उपकार करणारा तो प्रह्लाद, विष्णूनं स्वतः अतुलनीय पितृसत्ता दिली तरी, भगवंताची दासीभावना निवडतो.
पितर्युपरते वीरे नैवैच्छद्भगवत्प्रियः । तस्यातुलानुभावस्य सर्वलोकोपधीमतः
त्याच्या पराक्रमी वडिलांचं निधन झाल्यावरही, तो भगवंताचा भक्त कधीच ते राज्य किंवा ऐश्वर्य इच्छित नव्हता; अशा या सर्व लोकांचा आधार असलेल्या त्याच्या अद्वितीय समजुतीचं हे मोठेपण.
अस्मद्विधो नाल्पपक्वेतरदोषोऽवगच्छति । एवं दैत्यपतिः सोऽयं बलिः परमपूजितः
माझ्यासारख्या थोड्या पुण्याच्या माणसाला, या अत्यंत पूज्य दैत्यराज बलीच्या महानतेचं खरं स्वरूप समजणं शक्य नाही.
सुतले वर्तते यस्य द्वारपालो हरिः स्वयम् । एकदा दिग्विजये राजा रावणो लोकरावणः
तो बली सुतलात राहतो, ज्याच्या दारावर स्वतः हरि द्वारपाल आहे; एकदा जगाला हादरवणारा राजा रावण दिग्विजयासाठी निघाला.
प्रविशन्सुतले येन भक्तानुग्रहकारिणा । पादाङ्गुष्ठेन प्रक्षिप्तो योजनायुतमत्र हि
तो सुतलात शिरताच, भक्तांवर कृपा करणाऱ्या भगवंतानं, फक्त आपल्या पायाच्या अंगठ्याने त्याला दहा हजार योजन खाली फेकलं.
एवंभूतानुभावोऽयं बलिः सर्वसुखैकभुक् । आस्ते सुतलराजस्थो देवदेवप्रसादतः
अशी ही बलीची महानता, जो सर्व सुखांचा एकटा उपभोगकर्ता आहे, आणि देवांचा देव प्रसन्न झाल्यामुळे सुतलाचा राजा म्हणून वास करतो.
तलातलादिलोकवर्णनेऽनन्तवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् । दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्
तलातल आणि इतर लोकांचं वर्णन: श्रीनारायण म्हणाले—त्याच्या खाली तलातल नावाचं प्रदेश आहे, जिथे त्रिपुरांचा महान दानवराज मय राहतो.
त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः
शंकरानं ज्याच्या तीन नगरी जाळल्या, तोच आता त्याच्या संरक्षणाखाली आहे, आणि देवांचा देव प्रसन्न झाल्यामुळे त्याला पुन्हा त्रैलोक्याचं राज्य आणि सुख मिळालं आहे.
आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये
तो मायावीं लोकांचा आचार्य आहे, अनेक प्रकारच्या मायेत पारंगत आहे, आणि सर्व कामं सफल व्हावीत म्हणून भयंकर राक्षस त्याची पूजा करतात.
ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्
त्याच्या खाली प्रसिद्ध असलेलं महातल आहे, जिथे कद्रूच्या संततीचे मोठे नाग, रागाच्या वशात राहतात.
अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा
हे ऋषी, मी तुला त्या अनेक डोक्यांच्या नागांपैकी मुख्यांची नावे सांगतो—कुहक, तक्षक, सुसेण आणि कालिय.
महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः । पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते
हे सर्व नाग मोठ्या फण्यांचे, बलवान, क्रूर आणि क्रूर वंशाचे आहेत; पक्षिराजाच्या भीतीने ते सगळे अस्वस्थ राहतात.
स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः । प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः
आपल्या बायका, मुलं, मित्र आणि कुटुंबासोबत एकत्र येऊन, हे नाग वेगवेगळ्या खेळांमध्ये कुशलतेने, बेफिकिरीने फिरतात.
ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये
त्याच्या खाली, रसातल नावाच्या गुहेत, दैत्य, पणी आणि जे दानव म्हणून ओळखले जातात, ते राहतात.
निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्
निवातकवच नावाने ओळखले जाणारे, हिरण्यपूरचे रहिवासी आणि कालेय असेही ज्यांना म्हणतात, हे सर्व यज्ञ करणाऱ्यांचे शत्रू आहेत.
महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः
हे सर्व जन्मतःच प्रचंड सामर्थ्यवान आणि अतिशय धाडसी आहेत; पण सर्वांचा पराक्रम हरीच्या तेजाने संपवला गेला.
बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्
हे सगळे नेहमी गुहेतच राहतात, जणू काही ते गुहांमध्येच वसणारे आहेत; त्यांना इंद्राच्या दूतांच्या कठोर शब्दांनी नेहमी त्रास दिला जातो.
मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह । ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः
मंत्रांच्या उच्चारांनी हे असुर घाबरून जातात; आणि त्याच्या खाली, पाताळात, नागलोकाचे रक्षक राहतात.
वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च । धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च
त्यामध्ये वासुकी, शंख, कुलिक, श्वेत, धनंजय, महासंख आणि धृतराष्ट्र हे प्रमुख आहेत.
शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः
शंखचूड, कंबळ, अश्वतर आणि देवोपदत्तक हेही मोठ्या रागीट आणि बलाढ्य फण्यांचे असून, विषाने भरलेले तिथेच राहतात.
पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे
काहींना पाच डोकी असून, सात फण्यांनी सजलेले आहेत; काहींना दहा फणे आहेत, तर काहींना शंभर डोकी आहेत.
सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः
काहींना हजार डोकी असून, त्यांच्या फण्यांवर तेजस्वी मणी आहेत; त्यांच्या किरणांनी पाताळातील दाट अंधार नाहीसा होतो.
विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे
हे देवऋषी, नेहमी रागावलेले हे नाग आपल्या तेजाने पाताळातील अंधाराचा समूह पांगवतात.
योजनैः परिसंख्याते तामसी भगवत्कला । अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता
या प्रदेशाच्या मुळाशी, तीस हजार योजनांच्या अंतरात, सर्व देवांनी पूजिलेली, अनंत नावाची भगवंताची तामस शक्ती वास करते.
अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः
'मी आहे' असा अभिमान ज्याला म्हणतात, त्याला सात्वत लोक संकर्षण म्हणतात—तो द्रष्टा आणि दृश्य यांना एकत्र बांधणारा आहे.
इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः । अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके
हे पृथ्वीमंडळ, हजार डोक्यांच्या, अनंत रूप असलेल्या शेषाच्या फण्यांवर आधारलेलं आहे.
पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते । यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः
संपूर्ण पृथ्वीचा गोळा जणू काही सिद्ध रत्नासारखा दिसतो; त्या सर्वशक्तिमान देवाच्या इच्छेने, योग्य वेळी, तो मागे घेतला जातो.
चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत । साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः
त्याच्या भुवयांच्या मधल्या जागेतून सर्व चराचर जग उत्पन्न झाले आणि तिथूनच शंकरशण नावाचा, एकादश रूपांनी शोभणारा रुद्र प्रकट झाला.
त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् । उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः
तो त्रिनेत्री आहे, त्याच्या डोक्यावर तीन जटा आहेत, स्वतःच्या शक्तीने त्रिशूळ उंचावून धरलेला आहे; तो महान तेजस्वी, पंचमहाभूतांचा संहार करणारा आहे.