तमेव देवदेवेशमाराधयति भक्तितः । व्यपेतसाध्वसोऽद्यापि वर्तते सुतलाधिपः
तो सुतलाचा स्वामी त्या देवतांच्या देवाला भक्तीने पूजतो आणि सर्व भीतीपासून मुक्त होऊन आजही तिथे राहतो.
भूमिदानफलं ह्येतत्पात्रभूतेऽखिलेश्वरे । वर्णयन्ति महात्मानो नैतद्युक्तं च नारद
संपूर्ण विश्वाचा स्वामी ज्या वेळी दान घेणारा झाला, तेव्हा भूमिदानाचे हे फळ मिळाले असे महात्मे सांगतात; पण हे योग्य नाही, नारद.
वासुदेवे भगवति पुरुषार्थप्रदे हरौ । एतद्दानफलं विप्र सर्वथा नहि युज्यते
हे ब्राह्मण, भगवंत वासुदेव, सर्व पुरुषार्थ देणारा हरि, याला दिलेल्या या दानाचे फळ कशाच्याही तुलनेत कधीच येऊ शकत नाही.
यस्यैव देवदेवस्य नामापि विवशो गृणन् । स्वकीयकर्मबन्धीयगुणान्विधुनुतेऽञ्जसा
ज्याचा फक्त नाव जरी अनवधानाने घेतलं, तरी आपली कर्माची बंधनं आणि त्यांची गुणं लगेचच नाहीशी होतात, तोच खरा देवांचा देव आहे.
यत्क्लेशबन्धहानाय सांख्ययोगादिसाधनम् । कुर्वते यतयो नित्यं भगवत्यखिलेश्वरे
सर्व दुःखांच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी, संन्यासी नेहमीच सांख्य, योग आणि इतर साधनांचा अभ्यास करतात, आणि हे सर्व अखिलेश्वर भगवंतासाठीच असतं.
न चायं भगवानस्माननुजग्राह नारद । मायामयं च भोगानामैश्वर्यं व्यतनोत्परम्
पण या भगवंताने आम्हांला कृपा दाखवली नाही, नारद. उलट, आम्हांला मायेने भरलेली भोग आणि ऐश्वर्यच दिलं.
सर्वक्लेशाधिहेतुं तदात्मानुस्मृतिमोषणम् । यं साक्षाद्भगवान् विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः
सर्व दुःखांचं मूळ म्हणजे आत्म्याची आठवण हरवणं, आणि हे थेट भगवंत विष्णूनं, सर्व उपायांचा जाणकार असलेल्या ईश्वरानं, घडवलं.
याञ्जाछलेनापहृतं सर्वस्वं देहशेषकम् । अप्राप्तान्योपाय ईशः पाशैर्वारुणसंभवैः
एका मागणीच्या बहाण्याने आमचं सर्वस्व, अगदी शरीरासकट, हिरावून घेतलं, आणि दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने मिळवता आलं नाही म्हणून, ईश्वरानं आम्हांला वरुणाच्या दोऱ्यांनी बांधलं.
बन्धयित्वावमुच्यापि गिरिदर्यामिवाब्रवीत् । असाविन्द्रो महामूढो यस्य मन्त्री बृहस्पतिः
आम्हांला बांधून मग सोडून दिल्यावर, डोंगराच्या गुहेत तो म्हणाला, 'ज्याचा मंत्री बृहस्पती आहे, तो इंद्र फारच मूढ आहे.'
प्रसन्नमिममत्यर्थमयाचल्लोकसम्पदम् । त्रैलोक्यमिदमैश्वर्यं कियदेवातितुच्छकम्
त्याच्या कृपेने मिळालेलं हे सगळं लोकसंपत्ती आणि त्रैलोक्याचं राज्य, खरंतर किती क्षुल्लक आणि तुच्छ आहे!
आशिषां प्रभवं मुक्त्वा यो मूढो लोकसम्पदि । अस्मत्पितामहः श्रीमान् प्रह्लादो भगवत्प्रियः
सर्व आशीर्वादांचा मूळ सोडून, जो मूढ लोकसंपत्तीत रमतो, तो आमचा पूर्वज श्रीमंत प्रह्लाद, भगवंताचा प्रिय भक्त, कधीच नव्हता.
दास्यं वव्रे विभोस्तस्य सर्वलोकोपकारकः । पित्र्यमैश्वर्यमतुलं दीयमानं च विष्णुना
सर्व लोकांचा उपकार करणारा तो प्रह्लाद, विष्णूनं स्वतः अतुलनीय पितृसत्ता दिली तरी, भगवंताची दासीभावना निवडतो.
पितर्युपरते वीरे नैवैच्छद्भगवत्प्रियः । तस्यातुलानुभावस्य सर्वलोकोपधीमतः
त्याच्या पराक्रमी वडिलांचं निधन झाल्यावरही, तो भगवंताचा भक्त कधीच ते राज्य किंवा ऐश्वर्य इच्छित नव्हता; अशा या सर्व लोकांचा आधार असलेल्या त्याच्या अद्वितीय समजुतीचं हे मोठेपण.
अस्मद्विधो नाल्पपक्वेतरदोषोऽवगच्छति । एवं दैत्यपतिः सोऽयं बलिः परमपूजितः
माझ्यासारख्या थोड्या पुण्याच्या माणसाला, या अत्यंत पूज्य दैत्यराज बलीच्या महानतेचं खरं स्वरूप समजणं शक्य नाही.
सुतले वर्तते यस्य द्वारपालो हरिः स्वयम् । एकदा दिग्विजये राजा रावणो लोकरावणः
तो बली सुतलात राहतो, ज्याच्या दारावर स्वतः हरि द्वारपाल आहे; एकदा जगाला हादरवणारा राजा रावण दिग्विजयासाठी निघाला.
प्रविशन्सुतले येन भक्तानुग्रहकारिणा । पादाङ्गुष्ठेन प्रक्षिप्तो योजनायुतमत्र हि
तो सुतलात शिरताच, भक्तांवर कृपा करणाऱ्या भगवंतानं, फक्त आपल्या पायाच्या अंगठ्याने त्याला दहा हजार योजन खाली फेकलं.
एवंभूतानुभावोऽयं बलिः सर्वसुखैकभुक् । आस्ते सुतलराजस्थो देवदेवप्रसादतः
अशी ही बलीची महानता, जो सर्व सुखांचा एकटा उपभोगकर्ता आहे, आणि देवांचा देव प्रसन्न झाल्यामुळे सुतलाचा राजा म्हणून वास करतो.
तलातलादिलोकवर्णनेऽनन्तवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् । दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्
तलातल आणि इतर लोकांचं वर्णन: श्रीनारायण म्हणाले—त्याच्या खाली तलातल नावाचं प्रदेश आहे, जिथे त्रिपुरांचा महान दानवराज मय राहतो.
त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः
शंकरानं ज्याच्या तीन नगरी जाळल्या, तोच आता त्याच्या संरक्षणाखाली आहे, आणि देवांचा देव प्रसन्न झाल्यामुळे त्याला पुन्हा त्रैलोक्याचं राज्य आणि सुख मिळालं आहे.
आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये
तो मायावीं लोकांचा आचार्य आहे, अनेक प्रकारच्या मायेत पारंगत आहे, आणि सर्व कामं सफल व्हावीत म्हणून भयंकर राक्षस त्याची पूजा करतात.
ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्
त्याच्या खाली प्रसिद्ध असलेलं महातल आहे, जिथे कद्रूच्या संततीचे मोठे नाग, रागाच्या वशात राहतात.
अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा
हे ऋषी, मी तुला त्या अनेक डोक्यांच्या नागांपैकी मुख्यांची नावे सांगतो—कुहक, तक्षक, सुसेण आणि कालिय.
महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः । पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते
हे सर्व नाग मोठ्या फण्यांचे, बलवान, क्रूर आणि क्रूर वंशाचे आहेत; पक्षिराजाच्या भीतीने ते सगळे अस्वस्थ राहतात.
स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः । प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः
आपल्या बायका, मुलं, मित्र आणि कुटुंबासोबत एकत्र येऊन, हे नाग वेगवेगळ्या खेळांमध्ये कुशलतेने, बेफिकिरीने फिरतात.
ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये
त्याच्या खाली, रसातल नावाच्या गुहेत, दैत्य, पणी आणि जे दानव म्हणून ओळखले जातात, ते राहतात.
निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्
निवातकवच नावाने ओळखले जाणारे, हिरण्यपूरचे रहिवासी आणि कालेय असेही ज्यांना म्हणतात, हे सर्व यज्ञ करणाऱ्यांचे शत्रू आहेत.
महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः
हे सर्व जन्मतःच प्रचंड सामर्थ्यवान आणि अतिशय धाडसी आहेत; पण सर्वांचा पराक्रम हरीच्या तेजाने संपवला गेला.
बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्
हे सगळे नेहमी गुहेतच राहतात, जणू काही ते गुहांमध्येच वसणारे आहेत; त्यांना इंद्राच्या दूतांच्या कठोर शब्दांनी नेहमी त्रास दिला जातो.
मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह । ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः
मंत्रांच्या उच्चारांनी हे असुर घाबरून जातात; आणि त्याच्या खाली, पाताळात, नागलोकाचे रक्षक राहतात.
वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च । धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च
त्यामध्ये वासुकी, शंख, कुलिक, श्वेत, धनंजय, महासंख आणि धृतराष्ट्र हे प्रमुख आहेत.