संलापविभ्रमाद्यैश्च रमयन्त्यपि ताः स्त्रियः । यस्मिन्नुपयुक्ते जनो मनुते बहुधा स्वयम्
—गप्पा, प्रेमळ चेष्टा आणि रम्य वागणुकीने त्या स्त्रिया त्याला आनंद देतात, त्यामुळे जो कोणी त्यांचा अनुभव घेतो, त्याला वाटू लागते—
ईश्वरोऽहमहं सिद्धो नागायुतबलो महान् । आत्मानं मन्यमानः सन्मदान्ध इव कथ्यते
—'मीच स्वामी आहे, मी सिद्ध आहे, माझ्यात नागांच्या सैन्याएवढे बळ आहे,' अशा प्रकारे स्वतःला समजून तो गर्वाने अंध होतो.
एवं प्रोक्ता स्थितिश्चात्र अतलस्य च नारद । द्वितीयविवरस्यात्र वितलस्य निबोधत
अशी आहे या अतल लोकाची स्थिती, नारद. आता दुसऱ्या गुहेचे, म्हणजेच वितल लोकाचे वर्णन ऐक.
भूतलाधस्तले चैव वितले भगवान्भवः । हाटकेश्वरनामायं स्वपार्षदगणैर्वृतः
पृथ्वीच्या खालील वितल लोकात, भगवंत भव, हाटकश्वर नावाने, आपल्या सेवकांसह वास करतो.
प्रजापतिकृतस्यापि सर्गस्य बृंहणाय च । भवान्या मिथुनीभूय आस्ते देवाधिपूजितः
प्रजापतीने निर्माण केलेल्या सृष्टीच्या वृद्धीसाठी, तो भवानीसोबत एकरूप होऊन, देवांनी पूजिला जातो.
भवयोर्वीर्यसम्भूता हाटकी सरिदुत्तमा । समिद्धो मरुता वह्निरोजसा पिबतीव हि
भव आणि भवानी यांच्या संगमातून हाटकी ही उत्तम नदी निर्माण होते, जी वारा आणि अग्नीच्या तेजाने प्रज्वलित होऊन सर्व काही प्यायल्यासारखी वाटते.
तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं दैत्यवल्लभम् । दैत्याङ्गना भूषणार्हं सदा तं धारयन्ति हि
तिथून वाहून येणारे हाटक नावाचे सुवर्ण दैत्यांना फार प्रिय आहे; दैत्य स्त्रिया नेहमी ते दागिन्यांसाठी वापरतात.
तद्बिलाधस्तलात्प्रोक्तं सुतलाख्यं बिलेश्वरम् । पुण्यश्लोको बलिर्नामा आस्ते वैरोचनिर्मुने
त्या गुहेखालील प्रदेशात सुतल नावाचे जग आहे, जिथे बिलेश्वर राज्य करतो; तिथे पुण्यश्लोक, विरोचनाचा पुत्र बळी, वास करतो, मुनिवर.
महेन्द्रस्य च देवस्य चिकीर्षुः प्रियमुत्तमम् । त्रिविक्रमोऽपि भगवान् सुतले बलिमानयत्
महेंद्र देवाचे सर्वोत्तम कल्याण व्हावे म्हणून, भगवान त्रिविक्रमाने बळाढ्य बळीला सुतलात आणले.
त्रैलोक्यलक्ष्मीमाक्षिप्य स्थापितः किल दैत्यराट् । इन्द्रादिष्वप्यलब्धा या सा श्रीस्तमनुवर्तते
तीनही लोकांची लक्ष्मी काढून घेऊन, त्या दैत्यराजाला तिथे स्थापन केले; जी लक्ष्मी इंद्रादींना मिळत नाही, ती श्री त्याच्या मागे राहते.
तमेव देवदेवेशमाराधयति भक्तितः । व्यपेतसाध्वसोऽद्यापि वर्तते सुतलाधिपः
तो सुतलाचा स्वामी त्या देवतांच्या देवाला भक्तीने पूजतो आणि सर्व भीतीपासून मुक्त होऊन आजही तिथे राहतो.
भूमिदानफलं ह्येतत्पात्रभूतेऽखिलेश्वरे । वर्णयन्ति महात्मानो नैतद्युक्तं च नारद
संपूर्ण विश्वाचा स्वामी ज्या वेळी दान घेणारा झाला, तेव्हा भूमिदानाचे हे फळ मिळाले असे महात्मे सांगतात; पण हे योग्य नाही, नारद.
वासुदेवे भगवति पुरुषार्थप्रदे हरौ । एतद्दानफलं विप्र सर्वथा नहि युज्यते
हे ब्राह्मण, भगवंत वासुदेव, सर्व पुरुषार्थ देणारा हरि, याला दिलेल्या या दानाचे फळ कशाच्याही तुलनेत कधीच येऊ शकत नाही.
यस्यैव देवदेवस्य नामापि विवशो गृणन् । स्वकीयकर्मबन्धीयगुणान्विधुनुतेऽञ्जसा
ज्याचा फक्त नाव जरी अनवधानाने घेतलं, तरी आपली कर्माची बंधनं आणि त्यांची गुणं लगेचच नाहीशी होतात, तोच खरा देवांचा देव आहे.
यत्क्लेशबन्धहानाय सांख्ययोगादिसाधनम् । कुर्वते यतयो नित्यं भगवत्यखिलेश्वरे
सर्व दुःखांच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी, संन्यासी नेहमीच सांख्य, योग आणि इतर साधनांचा अभ्यास करतात, आणि हे सर्व अखिलेश्वर भगवंतासाठीच असतं.
न चायं भगवानस्माननुजग्राह नारद । मायामयं च भोगानामैश्वर्यं व्यतनोत्परम्
पण या भगवंताने आम्हांला कृपा दाखवली नाही, नारद. उलट, आम्हांला मायेने भरलेली भोग आणि ऐश्वर्यच दिलं.
सर्वक्लेशाधिहेतुं तदात्मानुस्मृतिमोषणम् । यं साक्षाद्भगवान् विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः
सर्व दुःखांचं मूळ म्हणजे आत्म्याची आठवण हरवणं, आणि हे थेट भगवंत विष्णूनं, सर्व उपायांचा जाणकार असलेल्या ईश्वरानं, घडवलं.
याञ्जाछलेनापहृतं सर्वस्वं देहशेषकम् । अप्राप्तान्योपाय ईशः पाशैर्वारुणसंभवैः
एका मागणीच्या बहाण्याने आमचं सर्वस्व, अगदी शरीरासकट, हिरावून घेतलं, आणि दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने मिळवता आलं नाही म्हणून, ईश्वरानं आम्हांला वरुणाच्या दोऱ्यांनी बांधलं.
बन्धयित्वावमुच्यापि गिरिदर्यामिवाब्रवीत् । असाविन्द्रो महामूढो यस्य मन्त्री बृहस्पतिः
आम्हांला बांधून मग सोडून दिल्यावर, डोंगराच्या गुहेत तो म्हणाला, 'ज्याचा मंत्री बृहस्पती आहे, तो इंद्र फारच मूढ आहे.'
प्रसन्नमिममत्यर्थमयाचल्लोकसम्पदम् । त्रैलोक्यमिदमैश्वर्यं कियदेवातितुच्छकम्
त्याच्या कृपेने मिळालेलं हे सगळं लोकसंपत्ती आणि त्रैलोक्याचं राज्य, खरंतर किती क्षुल्लक आणि तुच्छ आहे!
आशिषां प्रभवं मुक्त्वा यो मूढो लोकसम्पदि । अस्मत्पितामहः श्रीमान् प्रह्लादो भगवत्प्रियः
सर्व आशीर्वादांचा मूळ सोडून, जो मूढ लोकसंपत्तीत रमतो, तो आमचा पूर्वज श्रीमंत प्रह्लाद, भगवंताचा प्रिय भक्त, कधीच नव्हता.
दास्यं वव्रे विभोस्तस्य सर्वलोकोपकारकः । पित्र्यमैश्वर्यमतुलं दीयमानं च विष्णुना
सर्व लोकांचा उपकार करणारा तो प्रह्लाद, विष्णूनं स्वतः अतुलनीय पितृसत्ता दिली तरी, भगवंताची दासीभावना निवडतो.
पितर्युपरते वीरे नैवैच्छद्भगवत्प्रियः । तस्यातुलानुभावस्य सर्वलोकोपधीमतः
त्याच्या पराक्रमी वडिलांचं निधन झाल्यावरही, तो भगवंताचा भक्त कधीच ते राज्य किंवा ऐश्वर्य इच्छित नव्हता; अशा या सर्व लोकांचा आधार असलेल्या त्याच्या अद्वितीय समजुतीचं हे मोठेपण.
अस्मद्विधो नाल्पपक्वेतरदोषोऽवगच्छति । एवं दैत्यपतिः सोऽयं बलिः परमपूजितः
माझ्यासारख्या थोड्या पुण्याच्या माणसाला, या अत्यंत पूज्य दैत्यराज बलीच्या महानतेचं खरं स्वरूप समजणं शक्य नाही.
सुतले वर्तते यस्य द्वारपालो हरिः स्वयम् । एकदा दिग्विजये राजा रावणो लोकरावणः
तो बली सुतलात राहतो, ज्याच्या दारावर स्वतः हरि द्वारपाल आहे; एकदा जगाला हादरवणारा राजा रावण दिग्विजयासाठी निघाला.
प्रविशन्सुतले येन भक्तानुग्रहकारिणा । पादाङ्गुष्ठेन प्रक्षिप्तो योजनायुतमत्र हि
तो सुतलात शिरताच, भक्तांवर कृपा करणाऱ्या भगवंतानं, फक्त आपल्या पायाच्या अंगठ्याने त्याला दहा हजार योजन खाली फेकलं.
एवंभूतानुभावोऽयं बलिः सर्वसुखैकभुक् । आस्ते सुतलराजस्थो देवदेवप्रसादतः
अशी ही बलीची महानता, जो सर्व सुखांचा एकटा उपभोगकर्ता आहे, आणि देवांचा देव प्रसन्न झाल्यामुळे सुतलाचा राजा म्हणून वास करतो.
तलातलादिलोकवर्णनेऽनन्तवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् । दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्
तलातल आणि इतर लोकांचं वर्णन: श्रीनारायण म्हणाले—त्याच्या खाली तलातल नावाचं प्रदेश आहे, जिथे त्रिपुरांचा महान दानवराज मय राहतो.
त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः
शंकरानं ज्याच्या तीन नगरी जाळल्या, तोच आता त्याच्या संरक्षणाखाली आहे, आणि देवांचा देव प्रसन्न झाल्यामुळे त्याला पुन्हा त्रैलोक्याचं राज्य आणि सुख मिळालं आहे.
आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये
तो मायावीं लोकांचा आचार्य आहे, अनेक प्रकारच्या मायेत पारंगत आहे, आणि सर्व कामं सफल व्हावीत म्हणून भयंकर राक्षस त्याची पूजा करतात.