तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम्
हे तत्वज्ञानाच्या साराने परिपूर्ण, सर्वांसाठी श्रेष्ठ, धर्मशास्त्रासारखे पुण्यदायक आणि वेदांच्या अर्थांनी समृद्ध आहे.
वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् । ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम्
वृत्रासुर वधाची कथा, अनेक आख्यायिका, ब्रह्मविद्येचा खजिना आणि संसाराच्या महासागरातून तारून नेणारे हे ग्रंथ आहे.
गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः । पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ
भाग्यवान मित्रा, हे पुण्यदायक भागवत नावाचं पुराण घे, तू खरोखरच योग्य आणि बुद्धिमान आहेस, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु संग्रहम् । अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम्
याच्या अठरा हजार श्लोकांचा संक्षिप्त सारांश तयार कर, जे अज्ञान नष्ट करणारं, दिव्य आणि ज्ञानाचा तेजस्वी प्रकाश देणारं आहे.
सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् । शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम्
हे सुख, शांतता, समृद्धी, दीर्घायुष्य आणि मंगल देते; जे ऐकतात आणि वाचतात त्यांना पुत्र-पौत्रांची वाढ होते.
शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः । पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम्
माझा हा धर्मशील, लोमहर्षणाचा पुत्र शिष्य, तुझ्यासोबत हे शुभ पुराणसंग्रह वाचून दाखवेल.
सूत उवाच इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल । मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम्
सूती म्हणाले— असे त्याने आपल्या पुत्राला आणि मलाही सांगितले; मी ते सर्व विस्तृत पुराण ग्रहण केले.
शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे । न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः
शुकदेवाने ते पुराण शिकून, व्यासांच्या पवित्र आश्रमात राहिला; पण तो धर्मात्मा, ब्रह्माचा दुसरा पुत्र जसा, तसा, त्याला समाधान मिळाले नाही.
एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते । नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा
जो एकांतात राहतो, तो उदास आणि ओकळलेला दिसतो; तो ना खाण्याच्या मोहात फार गुंतलेला असतो, ना उपवासात रमतो.
चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति । किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद
शुक वेड्या विचारात गुंतलेला पाहून व्यासांनी आपल्या मुलाला विचारले, "माझ्या मुला, तू नेहमी काय विचार करतोस? कशामुळे तू अस्वस्थ आहेस, हे मला सांग."
आस्से ध्यानपरो नित्यमृणग्रस्त इवाधनः । का चिन्ता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति
तू नेहमी ध्यानात मग्न बसतोस, जणू काही कर्जाने दबलेला गरीब माणूस आहेस. मुला, मी तुझ्या सोबत असताना तुला कोणती चिंता सतावत आहे?
सुखं भुंक्ष्व यथाकामं मुञ्च शोकं मनोगतम् । ज्ञानं चिन्तय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु
मनाप्रमाणे सुख उपभोग, मनातील शोक सोडून दे. शास्त्रात सांगितलेले ज्ञान आठव आणि समजून घेण्यासाठी आपली बुद्धी लाव.
न चेन्मनसि ते शान्तिर्वचसा मम सुव्रत । गच्छ त्वं मिथिलां पुत्र पालितां जनकेन ह
माझ्या या शब्दांमुळे तुझ्या मनाला शांतता मिळत नसेल, हे सुशील मुला, तर तू जनक राजाने सांभाळलेल्या मिथिलेच्या नगरीत जा.
स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपतिः । जनको नाम धर्मात्मा विदेहः सत्यसागरः
तो राजा, भाग्यवान मुला, तुझा मोह दूर करील. जनक नावाचा तो धर्मात्मा, विदेह, सत्याचा सागर आहे.
तं गत्वा नृपतिं पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय । वर्णाश्रमाणां धर्मांस्त्वं पृच्छ पुत्र यथातथम्
मुला, त्या राजाकडे जाऊन आपले शंका दूर कर. वर्ण आणि आश्रम यांच्या खरी कर्तव्ये काय आहेत, ते त्याला विचार.
जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्बह्मज्ञानमतिः शुचिः । तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा
तो राजर्षि जिवंतपणी मुक्त आहे, त्याची बुद्धी शुद्ध आहे, त्याला ब्रह्मज्ञान आहे; तो नेहमी सत्य बोलतो, अत्यंत शांत आहे आणि नेहमी योगात रमलेला असतो.
सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासस्यामिततेजसः । प्रत्युवाच महातेजाः शुकश्चारणिसम्भवः
सूती म्हणाले: अमर तेजस्वी व्यासांचे हे बोल ऐकून, अरणीतून जन्मलेला, तेजस्वी शुक उत्तर देऊ लागला.
दम्भोऽयं किल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना । जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वितः
धर्मप्रिय पित्या, आता माझ्या मनात असं वाटतंय की, हा केवळ दिखावा आहे—कारण विदेह जिवंतपणी मुक्त म्हणतात, पण तरीही आनंदाने राज्य करतो.
वन्ध्यापुत्र इवाभाति राजासौ जनकः पितः । कुर्वन् राज्यं विदेहः किं सन्देहोऽयं ममाद्भुतः
तो राजा जनक, जणू एखाद्या वंध्येचा मुलगा वाटतो; विदेह राज्य करतो, हे कसं शक्य आहे? माझी ही शंका फारच विचित्र आहे.
द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् । कथं तिष्ठति संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि
मला तो राजा, विदेह, राजांमध्ये श्रेष्ठ, याला प्रत्यक्ष पाहायचं आहे; तो संसारात राहूनही कमळाच्या पानासारखा पाण्यात कसा राहतो, हे मला जाणून घ्यायचं आहे.
सन्देहोऽयं महांस्तात विदेहे परिवर्तते । मोक्षः किं वदतां श्रेष्ठ सौगतानामिवापरः
ही मोठी शंका, पित्या, मला विदेहाबद्दल आहे—मुक्ती म्हणजे बुद्धधर्मीयांसारखीच आहे का, की काही वेगळी आहे, हे मला समजत नाही.
कथं भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृतं कथम् । व्यवहारः कथं त्याज्य इन्द्रियाणां महामते
जे खाल्लं ते न खाल्ल्यासारखं, आणि जे केलं नाही ते केल्यासारखं कसं होईल? महाबुद्धिमान पित्या, इंद्रियांच्या व्यवहाराचा त्याग कसा करावा?
माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा । भेदाभेदः कथं न स्याद्यद्येतन्मुक्तता कथम्
आई, मुलगा, पत्नी, बहीण आणि अगदी वेश्या—यांच्यात फरकही नाही आणि एकरूपताही नाही, असं कसं शक्य आहे? असं असेल तर खरी मुक्ती म्हणजे काय?
कटु क्षारं तथा तीक्ष्णां कषायं मिष्टमेव च । रसना यदि जानाति भुंक्ते भोगाननुत्तमान्
जर जिव्हेला कडू, खारट, तिखट, तुरट आणि गोड हे सर्व चवी कळत असतील, तर ती उत्तम भोगांचा आस्वाद घेते.
शीतोष्णुसुखदुःखादिपरिज्ञानं यदा भवेत् । मुक्तता कीदृशी तात सन्देहोऽयं ममाद्भुतः
थंडी, ऊन, सुख, दुःख यांची जाणीव होत असताना, पित्या, अशी मुक्ती नेमकी कशी असते? माझी ही शंका फारच आश्चर्यकारक आहे.
शत्रुमित्रपरिज्ञानं वैरं प्रीतिकरं सदा । व्यवहारे परे तिष्ठन्कथं न कुरुते नृपः
शत्रू-मित्राची ओळख, वैर आणि प्रेम यांची जाणीव नेहमी होत असताना, राजा व्यवहारात राहूनही त्यावर कृती कशी करत नाही?
चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् । असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तर्हि कीदृशी
कोणीतरी चोर आणि तापस्वी या दोघांना सारखे कसे मानू शकतो? जर विवेकच नसेल, तर मग ती मुक्ती कसली?
दृष्टपूर्वो न मे कश्चिज्जीवन्मुक्तश्च भूपतिः । शङ्केयं महती तात गृहे मुक्तः कथं नृपः
माझ्या आयुष्यात मी कधीही असा कोणी पाहिला नाही की जो जिवंत असतानाच मुक्त झाला आणि राजा देखील आहे. राजन, मला मोठा संशय आहे—राजा घरात राहून कसा मुक्त होऊ शकतो?
दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपतिं तथा । सन्देहविनिवृत्त्यर्थं गच्छामि मिथिलां प्रति
त्या राजाबद्दल ऐकून मला त्याला पाहण्याची मोठी इच्छा झाली आहे; माझा संशय दूर करण्यासाठी मी मिथिलेला जाणार आहे.
शुकस्य राजमन्दिरप्रवेशवर्णनम् सूत उवाच इत्युक्त्वा पितरं पुत्रः पादयोः पतितः शुकः । बद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामनाः
सूतम्हणाले: असे वडिलांना सांगून, शुक आपल्या वडिलांच्या पायांवर पडला, हात जोडून म्हणाला, आणि जाण्याची इच्छा व्यक्त केली.