आकल्पान्तं च क्रमन्ति खे श्येनाद्याः खगा इव । कर्मसारथयो वायुवशगाः सर्व एव ते
कल्पाच्या शेवटपर्यंत ते सर्व, गरुड आणि इतर पक्ष्यांसारखे आकाशातून जातात; त्यांच्या कर्माचा रथवान आहे आणि वाऱ्याच्या शक्तीने ते पुढे जातात.
एवं ज्योतिर्गणाः सर्वे प्रकृतेः पुरुषस्य च । संयोगानुगृहीतास्ते भूमौ न निपतन्ति च
अशा प्रकारे, सर्व तारे, प्रकृती आणि पुरुष यांच्या संयोगामुळे समर्थित, पृथ्वीवर पडत नाहीत.
ज्योतिश्चक्रं केचिदेतच्छिशुमारस्वरूपकम् । सोपयोगं भगवतो योगधारणकर्मणि
काही लोक या प्रकाशाच्या गोलाला शिशुमाराच्या रूपात मानतात, जे भगवंताच्या योगधारणेच्या साधनेस उपयुक्त आहे.
यस्यार्वाक्शिरसः कुण्डलीभूतवपुषो मुने । पुच्छाग्रे कल्पितो योऽयं ध्रुव उत्तानपादजः
हे मुनि, या वेटोळलेल्या रूपाच्या खालील शिरावर, शेपटीच्या टोकावर, उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव स्थिर आहे.
लाङ्गूलेऽस्य च सम्प्रोक्तः प्रजापतिरकल्मषः । अग्निरिन्द्रश्च धर्मश्च तिष्ठन्ते सुरपूजिताः
या शेपटीवर निष्कलंक प्रजापती आहे, तसेच अग्नी, इंद्र आणि धर्म, जे देवांनी पूजले आहेत, तिथे उभे आहेत.
धाता विधाता पुच्छान्ते कट्यां सप्तर्षयस्ततः । दक्षिणावर्तभोगेन कुण्डलाकारमीयुषः
शेपटीच्या शेवटी धाता आणि विधाता आहेत; कटीवर सात ऋषी आहेत, वेटोळ्याचा आकार उजवीकडे वळतो.
उत्तरायणभानीह दक्षपार्श्वेऽर्पितानि च । दक्षिणायनभानीह सव्ये पार्श्वेऽर्पितानि च
इथे उत्तरायणातील तारे उजव्या बाजूला ठेवले आहेत, आणि दक्षिणायनातील तारे डाव्या बाजूला ठेवले आहेत.
कुण्डलाभोगवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरपि । समसंख्याश्चावयवा भवन्ति कजनन्दन
या वेटोळ्या रूपाच्या दोन्ही बाजूंवर, हे कजनंदन, सर्व अंगांची संख्या समान आहे.
अजवीथी पृष्ठभागे आकाशसरिदौदरे । पुनर्वसुश्च पुष्यश्च श्रोण्यौ दक्षिणवामयोः
अजा मार्ग पाठीवर आहे, आकाशगंगा पोटात आहे, आणि पुनर्वसू व पुष्य उजव्या व डाव्या कंबरेवर आहेत.
आर्द्राश्लेषे पश्चिमयोः पादयोर्दक्षवामयोः । अभिजिच्चोत्तराषाढा नासयोर्दक्षवामयोः
आर्द्रा आणि अश्लेषा उजव्या व डाव्या पायांवर आहेत; अभिजित आणि उत्तराषाढा उजव्या व डाव्या नाकपुड्यांवर आहेत.
यथासंख्यं च देवर्षे श्रुतिश्च जलभं तथा । कल्पिते कल्पनाविद्भिर्नेत्रयोर्दक्षवामयोः
हे देवऋषी, क्रमाने कान आणि जलराशी, व्यवस्था जाणणाऱ्यांनी उजव्या व डाव्या डोळ्यांवर ठेवले आहेत.
धनिष्ठा चैव मूलं च कर्णयोर्दक्षवामयोः । मघादीन्यष्टभानीह दक्षिणायनगानि च
धनिष्ठा आणि मूल उजव्या व डाव्या कानांवर आहेत; मघा पासून सुरू होणारे आठ तारे, जे दक्षिणायनात जातात, तेही ठेवले आहेत.
युञ्जीत वामपार्श्वीयवंक्रिषु क्रमतो मुने । तथैव मृगशीर्षादीन्युदग्भानि च यानि हि
हे मुनि, त्यांना डाव्या बाजूच्या सांध्यांवर क्रमाने ठेवावे; तसेच, मृगशिरपासून सुरू होणारे उत्तरायणातील तारेही ठेवावे.
दक्षपार्श्वे वंक्रिकेषु प्रातिलोम्येन योजयेत् । शततारा तथा ज्येष्ठा स्कन्धयोर्दक्षवामयोः
उजव्या बाजूच्या सांध्यांवर उलट क्रमाने ठेवावे; शततारा आणि ज्येष्ठा उजव्या व डाव्या खांद्यांवर आहेत.
अगस्तिश्चोत्तरहनावधरायां हनौ यमः । मुखेष्वङ्गारकः प्रोक्तो मन्दः प्रोक्त उपस्थके
अगस्त्य वरच्या जबड्यावर आहे, यम खालच्या जबड्यावर आहे; अंगारक तोंडावर आहे, आणि मंदा जननेंद्रियावर आहे.
बृहस्पतिश्च ककुदि वक्षस्यर्को ग्रहाधिपः । नारायणश्च हृदये चन्द्रो मनसि तिष्ठति
बृहस्पती कुबडावर आहे, सूर्य ग्रहांचा अधिपती छातीवर आहे; नारायण हृदयात आहे, आणि चंद्र मनात आहे.
स्तनयोरश्विनौ नाभ्यामुशनाः परिकीर्तितः । बुधः प्राणापानयोश्च गले राहुश्च केतवः
अश्विनी स्तनांवर आहेत, उशनस् नाभीवर आहे; बुध प्राण आणि गळ्यावर आहे, राहू आणि केतूही आहेत.
सर्वाङ्गेषु तथा रोमकूपे तारागणाः स्मृताः । एतद्भगवतो विष्णोः सर्वदेवमयं वपुः
सर्व अंगांवर आणि केसांच्या मुळांमध्ये ताऱ्यांचे समूह आहेत; हे भगवंत विष्णूचे सर्व देवांनी युक्त शरीर आहे.
सन्ध्यायां प्रत्यहं ध्यायेत्प्रयतो वाग्यतो मुनिः । निरीक्षमाणश्चोत्तिष्ठेन्मन्त्रेणानेन धीश्वरः
प्रत्येक संध्याकाळी, मन आणि वाणीवर संयम ठेवणारा ऋषी ध्यान करावा; निरीक्षण करत, तो या मंत्राचा उच्चार करून उठावा, हे बुद्धीचे प्रभु.
नमो ज्योतिर्लोकाय कालायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति
प्रकाशमय लोकांचे स्वामी, काळ, जागरण करणाऱ्यांचा अधिपती, आणि महान पुरुष यांना नमस्कार; आम्ही असे म्हणतो.
ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम्
ग्रह, तारे आणि दैवी शक्तींमुळे निर्माण होणारे पाप दूर करणारा हा मंत्र ऋषींनी रचला आहे; जो व्यक्ती दररोज तीन वेळा याची पूजा किंवा स्मरण करतो, त्याचे त्या वेळचे पाप लवकर नष्ट होते.
राहुमण्डलाद्यवस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अधस्तात्सवितुः प्रोक्तमयुतं राहुमण्डलम् । नक्षत्रवच्चरति च सैंहिकेयोऽतदर्हणः
राहूच्या मंडळाची स्थिती सांगताना श्रीनारायण म्हणतात: सूर्याच्या खाली, दहा हजार योजनांचे राहूचे मंडळ आहे; सिम्हिकाचा पुत्र ताऱ्यासारखा फिरतो, पण त्याची पूजा योग्य नाही.
सूर्याचन्द्रमसोरेव मर्दनः सिंहिकासुतः । अमरत्वं च खेटत्वं लेभे यो विष्ण्वनुग्रहात्
सिम्हिकाचा पुत्र सूर्य आणि चंद्राला त्रास देतो; विष्णूच्या कृपेने त्याला अमरत्व आणि ग्रहत्व मिळाले.
यददस्तरणेर्बिम्बं तपतो योजनायुतम् । तच्छादकोऽसुरो ज्ञेयोऽप्यर्कसाहस्रविस्तरम्
सूर्याच्या खाली असलेला, दहा हजार योजनांचा तेजस्वी मंडळ, जो असुर झाकतो, त्याची रुंदी हजार सूर्यांसारखी आहे.
त्रयोदशसहस्रं तु सोमस्याच्छादको ग्रहः । यः पर्वसमये वैरानुबन्धी छादकोऽभवत्
चंद्राला झाकणारा ग्रह तेर हजार योजनांचा आहे; पर्वाच्या वेळी, शत्रुत्वामुळे झाकणं होतं.
सूर्याचन्द्रमसोर्दूराद्भवेच्छादनकारकः । तन्निशम्योभयत्रापि विष्णुना प्रेरितं स्वकम्
सूर्य आणि चंद्राचे झाकणं दूरून होते; हे ऐकून, दोन्ही वेळा विष्णू आपली शक्ती पाठवतो.
चक्रं सुदर्शनं नाम ज्वालामालातिभीषणम् । तत्तेजसा दुःसहेन समन्तात्परिवारितम्
सुदर्शन नावाचा चक्र, ज्वाळांच्या माळेसारखा भयंकर आहे; त्याच्या असह्य तेजाने सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे.
मुहूर्तो द्विजमानस्तु दूराच्चकितमानसः । आरान्निवर्तते सोऽयमुपराग इतीव ह
क्षणभर, द्विज दूर उभा राहून, आश्चर्याने मन घाबरलेला, तेजापासून दूर जातो; यालाच 'ग्रहण' म्हणतात.
उच्यते लोकमध्ये तु देवर्षे अवबुध्यताम् । ततोऽधस्तात्समाख्याता लोकाः परमपावनाः
हे देवरषी, जगाच्या मध्यभागी हे सांगितले आहे, तुझ्या समजून घेण्यासाठी; त्याखाली, अत्यंत पवित्र लोकांचे वर्णन केले आहे.
सिद्धानां चारणानां च विद्याध्राणां च सत्तम । योजनायुतविख्याता लोकाः पुण्यनिषेविताः
हे श्रेष्ठ ऋषी, सिद्ध, चारण आणि विद्याधर यांचे, दहा हजार योजनांनी प्रसिद्ध लोक, पुण्यवान लोकांनी वसलेले आहेत.