एकैकराशौ पर्येति सर्वान् राशीन्महाग्रहः । सर्वेषामशुभो मन्दः प्रोक्तः कालविदां वरैः
हा महाग्रह प्रत्येक राशीत फिरतो, आणि काळाचे जाणकार श्रेष्ठ लोक सर्वांसाठी मंद ग्रह अशुभ असल्याचे सांगतात.
तत उत्तरतः प्रोक्तमेकादशसुलक्षकैः । योजनैः परिसंख्यातं सप्तर्षीणां च मण्डलम्
यानंतर उत्तरेला, सत्तावीस लाख योजनांनी मोजलेले सप्तर्षींचे मंडळ आहे.
ध्रुवमण्डलसंस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथर्षिमण्डलादूर्ध्वं योजनानां प्रमाणतः । लक्षैस्त्रयोदशमितैः परमं वैष्णवं पदम्
सप्तर्षींच्या मंडळाच्या वर, तेराशे हजार योजन अंतरावर परम वैष्णव पद आहे, असे श्रीनारायणाने सांगितले.
महाभागवतः श्रीमान् वर्तते लोकवन्दितः । औत्तानपादिरिन्द्रेण वह्निना कश्यपेन च
तेथे श्रीमान, महान भक्त ध्रुव, लोकांनी पूजलेला, उत्तानपाद, इंद्र, अग्नी आणि कश्यप यांच्या सोबत वास करतो.
धर्मेण सह चैवास्ते समकालयुजा ध्रुवः । बहुमानं दक्षिणतः कुर्वद्भिः प्रेक्षकैः सदा
ध्रुव धर्मासोबत, जो त्याच वयाचा आहे, तेथे राहतो; दक्षिणेकडून पाहणाऱ्यांनी नेहमीच त्याचा मोठा सन्मान केला आहे.
आजीव्यः कल्पजीविनामुपास्ते भगवत्पदम् । ज्योतिर्गणानां सर्वेषां ग्रहनक्षत्रभादिनाम्
कल्पभर जगणाऱ्यांनी पूजावा असा तो, सर्व ग्रह, तारे आणि तेजस्वी मंडळांसह भगवंताच्या चरणांची पूजा करतो.
कालेनानिमिषेणायं भ्राम्यतां व्यक्तरंहसा । अवष्टम्भस्थाणुरिव विहितश्चेश्वरेण सः
वेळेच्या न थांबणाऱ्या आणि वेगवान गतीने हे सर्व फिरतात, आणि ध्रुव प्रभुने स्थिर केलेल्या खांबासारखा ठाम उभा आहे.
भासते भासयन्भासा स्वीयया देवपूजितः । मेढिस्तम्भे यथा युक्ताः पशवः कर्षणार्थकाः
तो स्वतःच्या प्रकाशाने उजळतो, देवांनी पूजलेला, आणि जसे बैल मेढ्याच्या खांबाला बांधलेले असतात, तसाच आहे.
मण्डलानि चरन्तीमे सवनत्रितयेन च । एवं ग्रहादयः सर्वे भगणाद्या यथाक्रमम्
हे मंडळे तीन प्रकारच्या वाऱ्याने फिरतात; तसेच सूर्यापासून सुरू होणारे सर्व ग्रह आणि तेजस्वी मंडळे क्रमाने फिरतात.
अन्तर्बहिर्विभागेन कालचक्रे नियोजिताः । ध्रुवमेवावलम्ब्याशु वायुनोदीरिताश्च ते
आतील आणि बाहेरील भेदाने, ते काळाच्या चक्रात ठेवले गेले आहेत, आणि ध्रुवावर आधार घेत, वाऱ्याने झपाट्याने फिरवले जातात.
आकल्पान्तं च क्रमन्ति खे श्येनाद्याः खगा इव । कर्मसारथयो वायुवशगाः सर्व एव ते
कल्पाच्या शेवटपर्यंत ते सर्व, गरुड आणि इतर पक्ष्यांसारखे आकाशातून जातात; त्यांच्या कर्माचा रथवान आहे आणि वाऱ्याच्या शक्तीने ते पुढे जातात.
एवं ज्योतिर्गणाः सर्वे प्रकृतेः पुरुषस्य च । संयोगानुगृहीतास्ते भूमौ न निपतन्ति च
अशा प्रकारे, सर्व तारे, प्रकृती आणि पुरुष यांच्या संयोगामुळे समर्थित, पृथ्वीवर पडत नाहीत.
ज्योतिश्चक्रं केचिदेतच्छिशुमारस्वरूपकम् । सोपयोगं भगवतो योगधारणकर्मणि
काही लोक या प्रकाशाच्या गोलाला शिशुमाराच्या रूपात मानतात, जे भगवंताच्या योगधारणेच्या साधनेस उपयुक्त आहे.
यस्यार्वाक्शिरसः कुण्डलीभूतवपुषो मुने । पुच्छाग्रे कल्पितो योऽयं ध्रुव उत्तानपादजः
हे मुनि, या वेटोळलेल्या रूपाच्या खालील शिरावर, शेपटीच्या टोकावर, उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव स्थिर आहे.
लाङ्गूलेऽस्य च सम्प्रोक्तः प्रजापतिरकल्मषः । अग्निरिन्द्रश्च धर्मश्च तिष्ठन्ते सुरपूजिताः
या शेपटीवर निष्कलंक प्रजापती आहे, तसेच अग्नी, इंद्र आणि धर्म, जे देवांनी पूजले आहेत, तिथे उभे आहेत.
धाता विधाता पुच्छान्ते कट्यां सप्तर्षयस्ततः । दक्षिणावर्तभोगेन कुण्डलाकारमीयुषः
शेपटीच्या शेवटी धाता आणि विधाता आहेत; कटीवर सात ऋषी आहेत, वेटोळ्याचा आकार उजवीकडे वळतो.
उत्तरायणभानीह दक्षपार्श्वेऽर्पितानि च । दक्षिणायनभानीह सव्ये पार्श्वेऽर्पितानि च
इथे उत्तरायणातील तारे उजव्या बाजूला ठेवले आहेत, आणि दक्षिणायनातील तारे डाव्या बाजूला ठेवले आहेत.
कुण्डलाभोगवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरपि । समसंख्याश्चावयवा भवन्ति कजनन्दन
या वेटोळ्या रूपाच्या दोन्ही बाजूंवर, हे कजनंदन, सर्व अंगांची संख्या समान आहे.
अजवीथी पृष्ठभागे आकाशसरिदौदरे । पुनर्वसुश्च पुष्यश्च श्रोण्यौ दक्षिणवामयोः
अजा मार्ग पाठीवर आहे, आकाशगंगा पोटात आहे, आणि पुनर्वसू व पुष्य उजव्या व डाव्या कंबरेवर आहेत.
आर्द्राश्लेषे पश्चिमयोः पादयोर्दक्षवामयोः । अभिजिच्चोत्तराषाढा नासयोर्दक्षवामयोः
आर्द्रा आणि अश्लेषा उजव्या व डाव्या पायांवर आहेत; अभिजित आणि उत्तराषाढा उजव्या व डाव्या नाकपुड्यांवर आहेत.
यथासंख्यं च देवर्षे श्रुतिश्च जलभं तथा । कल्पिते कल्पनाविद्भिर्नेत्रयोर्दक्षवामयोः
हे देवऋषी, क्रमाने कान आणि जलराशी, व्यवस्था जाणणाऱ्यांनी उजव्या व डाव्या डोळ्यांवर ठेवले आहेत.
धनिष्ठा चैव मूलं च कर्णयोर्दक्षवामयोः । मघादीन्यष्टभानीह दक्षिणायनगानि च
धनिष्ठा आणि मूल उजव्या व डाव्या कानांवर आहेत; मघा पासून सुरू होणारे आठ तारे, जे दक्षिणायनात जातात, तेही ठेवले आहेत.
युञ्जीत वामपार्श्वीयवंक्रिषु क्रमतो मुने । तथैव मृगशीर्षादीन्युदग्भानि च यानि हि
हे मुनि, त्यांना डाव्या बाजूच्या सांध्यांवर क्रमाने ठेवावे; तसेच, मृगशिरपासून सुरू होणारे उत्तरायणातील तारेही ठेवावे.
दक्षपार्श्वे वंक्रिकेषु प्रातिलोम्येन योजयेत् । शततारा तथा ज्येष्ठा स्कन्धयोर्दक्षवामयोः
उजव्या बाजूच्या सांध्यांवर उलट क्रमाने ठेवावे; शततारा आणि ज्येष्ठा उजव्या व डाव्या खांद्यांवर आहेत.
अगस्तिश्चोत्तरहनावधरायां हनौ यमः । मुखेष्वङ्गारकः प्रोक्तो मन्दः प्रोक्त उपस्थके
अगस्त्य वरच्या जबड्यावर आहे, यम खालच्या जबड्यावर आहे; अंगारक तोंडावर आहे, आणि मंदा जननेंद्रियावर आहे.
बृहस्पतिश्च ककुदि वक्षस्यर्को ग्रहाधिपः । नारायणश्च हृदये चन्द्रो मनसि तिष्ठति
बृहस्पती कुबडावर आहे, सूर्य ग्रहांचा अधिपती छातीवर आहे; नारायण हृदयात आहे, आणि चंद्र मनात आहे.
स्तनयोरश्विनौ नाभ्यामुशनाः परिकीर्तितः । बुधः प्राणापानयोश्च गले राहुश्च केतवः
अश्विनी स्तनांवर आहेत, उशनस् नाभीवर आहे; बुध प्राण आणि गळ्यावर आहे, राहू आणि केतूही आहेत.
सर्वाङ्गेषु तथा रोमकूपे तारागणाः स्मृताः । एतद्भगवतो विष्णोः सर्वदेवमयं वपुः
सर्व अंगांवर आणि केसांच्या मुळांमध्ये ताऱ्यांचे समूह आहेत; हे भगवंत विष्णूचे सर्व देवांनी युक्त शरीर आहे.
सन्ध्यायां प्रत्यहं ध्यायेत्प्रयतो वाग्यतो मुनिः । निरीक्षमाणश्चोत्तिष्ठेन्मन्त्रेणानेन धीश्वरः
प्रत्येक संध्याकाळी, मन आणि वाणीवर संयम ठेवणारा ऋषी ध्यान करावा; निरीक्षण करत, तो या मंत्राचा उच्चार करून उठावा, हे बुद्धीचे प्रभु.
नमो ज्योतिर्लोकाय कालायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति
प्रकाशमय लोकांचे स्वामी, काळ, जागरण करणाऱ्यांचा अधिपती, आणि महान पुरुष यांना नमस्कार; आम्ही असे म्हणतो.