मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु । अष्टाविंशतिसंख्यानि गणितानि सहाभिजित्
मेरू पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालत, ते ईश्वराने निश्चित केले आहे; अठ्ठावीस नक्षत्रे, अभिजितसह, मोजली जातात.
ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि । पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते
त्यावर शुक्क्र दोन लक्ष योजनांनी वर आहे; तो सूर्याबरोबर पुढे आणि मागे फिरतो.
शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः । लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः
हा ग्रह वेगवान आणि मंद अशा दोन्ही प्रकारच्या गतीने फिरतो, आणि जगासाठी बहुतेक वेळा शुभ मानला जातो.
वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने । शुक्राद् बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः
मुनिवर, भृगुचा हा ग्रह नेहमीच दुष्काळ दूर करतो, आणि शुक्रापासून दोन लाख योजन दूर असताना 'बुध' म्हणून ओळखला जातो.
शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा । यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु
शुक्रासारख्या गतीने नेहमी फिरणारा, जेव्हा बुध सूर्यापेक्षा पुढे जातो, तेव्हा साधारणपणे त्या अंतरावर असतो.
अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः । उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः
अती वाऱ्याचे, ढग पडण्याचे आणि पावसाचे भय दर्शवणारा, त्या वरच्या ठिकाणी दोन लाख योजन दूर भूमीचा ग्रह आहे.
पक्षैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोऽयं भुङ्क्ते राशीनथैकशः । द्वादशापि च देवर्षे यदि वक्रो न जायते
हा ग्रह प्रत्येक राशीत तीन पक्षात फिरतो, आणि जर तो वक्र होत नाही, तर एकेक करून सर्व बारा राशी पार करतो, हे देवरषे.
प्रायेणाशुभकृत्सोऽयं ग्रहौघानां च सूचकः । नतो द्विलक्षमानेन योजनानां च गीष्पतिः
हा ग्रह बहुतेक वेळा अशुभ मानला जातो आणि ग्रहांच्या समूहात चिन्ह आहे; वाणीचा स्वामी दोन लाख योजन खाली स्थित आहे.
एकैकस्मिन्नथो राशौ भुङ्गे संवत्सरं चरन् । यदि वक्रो भवेन्नैवानुकूलो ब्रह्मवादिनाम्
तो प्रत्येक राशीत एक वर्ष फिरतो; जर तो वक्र होत नाही, तर ब्रह्म जाणणाऱ्यांसाठी अनुकूल नसतो.
ततः शनैश्चरो घोरो लक्षद्वयपरो मितः । योजनैः सूर्यपुत्रोऽयं त्रिंशन्मासैः परिभ्रमन्
यानंतर सूर्याचा पुत्र, भयंकर शनैश्चर, सूर्यापासून दोन लाख योजन दूर असून, तीस महिन्यांत आपला फेरी पूर्ण करतो.
एकैकराशौ पर्येति सर्वान् राशीन्महाग्रहः । सर्वेषामशुभो मन्दः प्रोक्तः कालविदां वरैः
हा महाग्रह प्रत्येक राशीत फिरतो, आणि काळाचे जाणकार श्रेष्ठ लोक सर्वांसाठी मंद ग्रह अशुभ असल्याचे सांगतात.
तत उत्तरतः प्रोक्तमेकादशसुलक्षकैः । योजनैः परिसंख्यातं सप्तर्षीणां च मण्डलम्
यानंतर उत्तरेला, सत्तावीस लाख योजनांनी मोजलेले सप्तर्षींचे मंडळ आहे.
ध्रुवमण्डलसंस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथर्षिमण्डलादूर्ध्वं योजनानां प्रमाणतः । लक्षैस्त्रयोदशमितैः परमं वैष्णवं पदम्
सप्तर्षींच्या मंडळाच्या वर, तेराशे हजार योजन अंतरावर परम वैष्णव पद आहे, असे श्रीनारायणाने सांगितले.
महाभागवतः श्रीमान् वर्तते लोकवन्दितः । औत्तानपादिरिन्द्रेण वह्निना कश्यपेन च
तेथे श्रीमान, महान भक्त ध्रुव, लोकांनी पूजलेला, उत्तानपाद, इंद्र, अग्नी आणि कश्यप यांच्या सोबत वास करतो.
धर्मेण सह चैवास्ते समकालयुजा ध्रुवः । बहुमानं दक्षिणतः कुर्वद्भिः प्रेक्षकैः सदा
ध्रुव धर्मासोबत, जो त्याच वयाचा आहे, तेथे राहतो; दक्षिणेकडून पाहणाऱ्यांनी नेहमीच त्याचा मोठा सन्मान केला आहे.
आजीव्यः कल्पजीविनामुपास्ते भगवत्पदम् । ज्योतिर्गणानां सर्वेषां ग्रहनक्षत्रभादिनाम्
कल्पभर जगणाऱ्यांनी पूजावा असा तो, सर्व ग्रह, तारे आणि तेजस्वी मंडळांसह भगवंताच्या चरणांची पूजा करतो.
कालेनानिमिषेणायं भ्राम्यतां व्यक्तरंहसा । अवष्टम्भस्थाणुरिव विहितश्चेश्वरेण सः
वेळेच्या न थांबणाऱ्या आणि वेगवान गतीने हे सर्व फिरतात, आणि ध्रुव प्रभुने स्थिर केलेल्या खांबासारखा ठाम उभा आहे.
भासते भासयन्भासा स्वीयया देवपूजितः । मेढिस्तम्भे यथा युक्ताः पशवः कर्षणार्थकाः
तो स्वतःच्या प्रकाशाने उजळतो, देवांनी पूजलेला, आणि जसे बैल मेढ्याच्या खांबाला बांधलेले असतात, तसाच आहे.
मण्डलानि चरन्तीमे सवनत्रितयेन च । एवं ग्रहादयः सर्वे भगणाद्या यथाक्रमम्
हे मंडळे तीन प्रकारच्या वाऱ्याने फिरतात; तसेच सूर्यापासून सुरू होणारे सर्व ग्रह आणि तेजस्वी मंडळे क्रमाने फिरतात.
अन्तर्बहिर्विभागेन कालचक्रे नियोजिताः । ध्रुवमेवावलम्ब्याशु वायुनोदीरिताश्च ते
आतील आणि बाहेरील भेदाने, ते काळाच्या चक्रात ठेवले गेले आहेत, आणि ध्रुवावर आधार घेत, वाऱ्याने झपाट्याने फिरवले जातात.
आकल्पान्तं च क्रमन्ति खे श्येनाद्याः खगा इव । कर्मसारथयो वायुवशगाः सर्व एव ते
कल्पाच्या शेवटपर्यंत ते सर्व, गरुड आणि इतर पक्ष्यांसारखे आकाशातून जातात; त्यांच्या कर्माचा रथवान आहे आणि वाऱ्याच्या शक्तीने ते पुढे जातात.
एवं ज्योतिर्गणाः सर्वे प्रकृतेः पुरुषस्य च । संयोगानुगृहीतास्ते भूमौ न निपतन्ति च
अशा प्रकारे, सर्व तारे, प्रकृती आणि पुरुष यांच्या संयोगामुळे समर्थित, पृथ्वीवर पडत नाहीत.
ज्योतिश्चक्रं केचिदेतच्छिशुमारस्वरूपकम् । सोपयोगं भगवतो योगधारणकर्मणि
काही लोक या प्रकाशाच्या गोलाला शिशुमाराच्या रूपात मानतात, जे भगवंताच्या योगधारणेच्या साधनेस उपयुक्त आहे.
यस्यार्वाक्शिरसः कुण्डलीभूतवपुषो मुने । पुच्छाग्रे कल्पितो योऽयं ध्रुव उत्तानपादजः
हे मुनि, या वेटोळलेल्या रूपाच्या खालील शिरावर, शेपटीच्या टोकावर, उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव स्थिर आहे.
लाङ्गूलेऽस्य च सम्प्रोक्तः प्रजापतिरकल्मषः । अग्निरिन्द्रश्च धर्मश्च तिष्ठन्ते सुरपूजिताः
या शेपटीवर निष्कलंक प्रजापती आहे, तसेच अग्नी, इंद्र आणि धर्म, जे देवांनी पूजले आहेत, तिथे उभे आहेत.
धाता विधाता पुच्छान्ते कट्यां सप्तर्षयस्ततः । दक्षिणावर्तभोगेन कुण्डलाकारमीयुषः
शेपटीच्या शेवटी धाता आणि विधाता आहेत; कटीवर सात ऋषी आहेत, वेटोळ्याचा आकार उजवीकडे वळतो.
उत्तरायणभानीह दक्षपार्श्वेऽर्पितानि च । दक्षिणायनभानीह सव्ये पार्श्वेऽर्पितानि च
इथे उत्तरायणातील तारे उजव्या बाजूला ठेवले आहेत, आणि दक्षिणायनातील तारे डाव्या बाजूला ठेवले आहेत.
कुण्डलाभोगवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरपि । समसंख्याश्चावयवा भवन्ति कजनन्दन
या वेटोळ्या रूपाच्या दोन्ही बाजूंवर, हे कजनंदन, सर्व अंगांची संख्या समान आहे.
अजवीथी पृष्ठभागे आकाशसरिदौदरे । पुनर्वसुश्च पुष्यश्च श्रोण्यौ दक्षिणवामयोः
अजा मार्ग पाठीवर आहे, आकाशगंगा पोटात आहे, आणि पुनर्वसू व पुष्य उजव्या व डाव्या कंबरेवर आहेत.
आर्द्राश्लेषे पश्चिमयोः पादयोर्दक्षवामयोः । अभिजिच्चोत्तराषाढा नासयोर्दक्षवामयोः
आर्द्रा आणि अश्लेषा उजव्या व डाव्या पायांवर आहेत; अभिजित आणि उत्तराषाढा उजव्या व डाव्या नाकपुड्यांवर आहेत.