कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत कालं तं वत्सरं विदुः । संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमेव च
पूर्णपणे एकत्र अनुभव घेतो, तो काळ म्हणजे वर्ष असे ओळखले जाते; वर्ष, परिवत्सर, इडावत्सर,
अनुवत्सरमिद्वत्सरमिति पञ्चकमीरितम् । भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः कालवित्तमैः
अनुवत्सर आणि इडवत्सर—असे पाच प्रकार सांगितले आहेत; सूर्याच्या मंद, वेगवान आणि सम गतीनुसार, काळ जाणणाऱ्यांनी हे सांगितले आहे.
एवं भानोर्गतिः प्रोक्ता चन्द्रादीनां निबोधत । एवं चन्द्रोऽर्करश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वतः
अशा प्रकारे सूर्याची गती सांगितली गेली; आता चंद्र व इतरांची ऐका. चंद्र सूर्यकिरणांपेक्षा एक लक्ष योजन वर आहे.
उपलभ्यमानो मित्रस्य संवत्सरभुजिं च सः । पक्षाभ्यां चौषधीनाथो भुङ्क्ते मासभुजिं च सः
तो दिसत असताना मित्रासह वर्षाचा अनुभव घेतो; दोन पक्षांनी औषधींचा आणि महिन्यांनीही त्यांचा अनुभव घेतो.
सपादमाभ्यां दिवसभुक्तिं पक्षभुजिं चरेत् । एवं शीघ्रगतिः सोमो भुङ्क्ते नूनं भचक्रकम्
सव्वा महिन्यांनी दिवसांचा, आणि पक्षांनी भाग घेतो; अशा प्रकारे वेगवान चंद्र नक्कीच भचक्राचा अनुभव घेतो.
पूर्यमाणकलाभिश्चामराणां प्रीतिमावहन् । क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणां चित्तरञ्जकः
चंद्राच्या कला वाढताना, तो देवांना आनंद देतो; आणि कला कमी होत असताना, तो पितरांना आनंद देतो.
अहोरात्राणि तन्वानः पूर्वापरसुघस्रकैः । सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीवः स एव हि
पूर्वीच्या आणि पुढील सुंदर माळांनी दिवस-रात्र वाढवितो; तोच सर्व जीवांचा प्राण, जीवन आहे.
भुङ्क्ते चैकैकनक्षत्रं मुहूर्तत्रिंशता विभुः । स एव षोडशकलः पुरुषोऽनादिसत्तमः
तो प्रत्येक नक्षत्राचा तीस मुहूर्त अनुभव घेतो, तोच तेजस्वी; तो सोळा कलांचा पुरुष, अनादी आणि श्रेष्ठ आहे.
मनोमयोऽप्यन्नमयोऽमृतधामा सुधाकरः । देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम्
मन आणि अन्न यांचा बनलेला, अमृताचे निवासस्थान असलेला, चंद्र अमृताचा दाता आहे; देव, पितर, माणसे, सरपटणारे आणि वनस्पती यांना.
प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते । ततो भचक्रं भ्रमति योजनानां त्रिलक्षतः
तो प्राण वाढवतो म्हणून सर्वव्यापी म्हणतात; त्यानंतर भचक्र तीन लक्ष योजनांमध्ये फिरते.
मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु । अष्टाविंशतिसंख्यानि गणितानि सहाभिजित्
मेरू पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालत, ते ईश्वराने निश्चित केले आहे; अठ्ठावीस नक्षत्रे, अभिजितसह, मोजली जातात.
ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि । पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते
त्यावर शुक्क्र दोन लक्ष योजनांनी वर आहे; तो सूर्याबरोबर पुढे आणि मागे फिरतो.
शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः । लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः
हा ग्रह वेगवान आणि मंद अशा दोन्ही प्रकारच्या गतीने फिरतो, आणि जगासाठी बहुतेक वेळा शुभ मानला जातो.
वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने । शुक्राद् बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः
मुनिवर, भृगुचा हा ग्रह नेहमीच दुष्काळ दूर करतो, आणि शुक्रापासून दोन लाख योजन दूर असताना 'बुध' म्हणून ओळखला जातो.
शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा । यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु
शुक्रासारख्या गतीने नेहमी फिरणारा, जेव्हा बुध सूर्यापेक्षा पुढे जातो, तेव्हा साधारणपणे त्या अंतरावर असतो.
अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः । उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः
अती वाऱ्याचे, ढग पडण्याचे आणि पावसाचे भय दर्शवणारा, त्या वरच्या ठिकाणी दोन लाख योजन दूर भूमीचा ग्रह आहे.
पक्षैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोऽयं भुङ्क्ते राशीनथैकशः । द्वादशापि च देवर्षे यदि वक्रो न जायते
हा ग्रह प्रत्येक राशीत तीन पक्षात फिरतो, आणि जर तो वक्र होत नाही, तर एकेक करून सर्व बारा राशी पार करतो, हे देवरषे.
प्रायेणाशुभकृत्सोऽयं ग्रहौघानां च सूचकः । नतो द्विलक्षमानेन योजनानां च गीष्पतिः
हा ग्रह बहुतेक वेळा अशुभ मानला जातो आणि ग्रहांच्या समूहात चिन्ह आहे; वाणीचा स्वामी दोन लाख योजन खाली स्थित आहे.
एकैकस्मिन्नथो राशौ भुङ्गे संवत्सरं चरन् । यदि वक्रो भवेन्नैवानुकूलो ब्रह्मवादिनाम्
तो प्रत्येक राशीत एक वर्ष फिरतो; जर तो वक्र होत नाही, तर ब्रह्म जाणणाऱ्यांसाठी अनुकूल नसतो.
ततः शनैश्चरो घोरो लक्षद्वयपरो मितः । योजनैः सूर्यपुत्रोऽयं त्रिंशन्मासैः परिभ्रमन्
यानंतर सूर्याचा पुत्र, भयंकर शनैश्चर, सूर्यापासून दोन लाख योजन दूर असून, तीस महिन्यांत आपला फेरी पूर्ण करतो.
एकैकराशौ पर्येति सर्वान् राशीन्महाग्रहः । सर्वेषामशुभो मन्दः प्रोक्तः कालविदां वरैः
हा महाग्रह प्रत्येक राशीत फिरतो, आणि काळाचे जाणकार श्रेष्ठ लोक सर्वांसाठी मंद ग्रह अशुभ असल्याचे सांगतात.
तत उत्तरतः प्रोक्तमेकादशसुलक्षकैः । योजनैः परिसंख्यातं सप्तर्षीणां च मण्डलम्
यानंतर उत्तरेला, सत्तावीस लाख योजनांनी मोजलेले सप्तर्षींचे मंडळ आहे.
ध्रुवमण्डलसंस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथर्षिमण्डलादूर्ध्वं योजनानां प्रमाणतः । लक्षैस्त्रयोदशमितैः परमं वैष्णवं पदम्
सप्तर्षींच्या मंडळाच्या वर, तेराशे हजार योजन अंतरावर परम वैष्णव पद आहे, असे श्रीनारायणाने सांगितले.
महाभागवतः श्रीमान् वर्तते लोकवन्दितः । औत्तानपादिरिन्द्रेण वह्निना कश्यपेन च
तेथे श्रीमान, महान भक्त ध्रुव, लोकांनी पूजलेला, उत्तानपाद, इंद्र, अग्नी आणि कश्यप यांच्या सोबत वास करतो.
धर्मेण सह चैवास्ते समकालयुजा ध्रुवः । बहुमानं दक्षिणतः कुर्वद्भिः प्रेक्षकैः सदा
ध्रुव धर्मासोबत, जो त्याच वयाचा आहे, तेथे राहतो; दक्षिणेकडून पाहणाऱ्यांनी नेहमीच त्याचा मोठा सन्मान केला आहे.
आजीव्यः कल्पजीविनामुपास्ते भगवत्पदम् । ज्योतिर्गणानां सर्वेषां ग्रहनक्षत्रभादिनाम्
कल्पभर जगणाऱ्यांनी पूजावा असा तो, सर्व ग्रह, तारे आणि तेजस्वी मंडळांसह भगवंताच्या चरणांची पूजा करतो.
कालेनानिमिषेणायं भ्राम्यतां व्यक्तरंहसा । अवष्टम्भस्थाणुरिव विहितश्चेश्वरेण सः
वेळेच्या न थांबणाऱ्या आणि वेगवान गतीने हे सर्व फिरतात, आणि ध्रुव प्रभुने स्थिर केलेल्या खांबासारखा ठाम उभा आहे.
भासते भासयन्भासा स्वीयया देवपूजितः । मेढिस्तम्भे यथा युक्ताः पशवः कर्षणार्थकाः
तो स्वतःच्या प्रकाशाने उजळतो, देवांनी पूजलेला, आणि जसे बैल मेढ्याच्या खांबाला बांधलेले असतात, तसाच आहे.
मण्डलानि चरन्तीमे सवनत्रितयेन च । एवं ग्रहादयः सर्वे भगणाद्या यथाक्रमम्
हे मंडळे तीन प्रकारच्या वाऱ्याने फिरतात; तसेच सूर्यापासून सुरू होणारे सर्व ग्रह आणि तेजस्वी मंडळे क्रमाने फिरतात.
अन्तर्बहिर्विभागेन कालचक्रे नियोजिताः । ध्रुवमेवावलम्ब्याशु वायुनोदीरिताश्च ते
आतील आणि बाहेरील भेदाने, ते काळाच्या चक्रात ठेवले गेले आहेत, आणि ध्रुवावर आधार घेत, वाऱ्याने झपाट्याने फिरवले जातात.