गतिद्वयं चाविरुद्धं सर्वत्रैष विनिर्णयः । स एव भगवानादिपुरुषो लोकभावनः
ही दोन्ही गती कुठेही विरोध करत नाहीत; सर्वत्र असं ठरवलं आहे. तोच आदिपुरुष, सर्व जगाचा सर्जनहार आहे.
नारायणोऽखिलाधारो लोकानां स्वस्तये भ्रमन् । कर्मशुद्धिनिमित्तं तु आत्मानं वै त्रयीमयम्
सर्वांचा आधार असलेला नारायण, लोकांच्या कल्याणासाठी फिरतो; कर्मशुद्धीसाठी तो स्वतः त्रिवेदी रूप घेतो.
कविभिश्चैव वेदेन विजिज्ञास्योऽर्कधाभवत् । षट्सु क्रमेण ऋतुषु वसन्तादिषु च स्वयम्
कवींनी आणि वेदाने ज्याला सूर्यस्वरूप मानावं, तोच भगवंत सहा ऋतूंमध्ये, वसंतापासून स्वतः प्रकट होतो.
यथोपजोषमृतुजान् गुणान् वै विदधाति च । तमेनं पुरुषाः सर्वे त्रय्या च विद्यया सदा
तो ऋतूनुसार त्या ऋतूंचे गुण देतो; सर्व लोक त्याला नेहमी त्रैविद्याने ओळखतात.
वर्णाश्रमाचारपथा तथाम्नातैश्च कर्मभिः । उच्चावचैः श्रद्धया च योगानां च वितानकैः
वर्णाश्रमधर्मांचे आचरण, तसेच शास्त्रात सांगितलेल्या विविध कर्मे, मोठी असो वा लहान, श्रद्धेने आणि योगाच्या विविध साधनांनी जे चालतात,
अञ्जसा च यजन्ते ये श्रेयो विन्दन्ति ते मतम् । अथैष आत्मा लोकानां द्यावाभूम्यन्तरेण च
जे लोक सरळपणे उपासना करतात, तेच खरे कल्याण मिळवतात, हे माझे मत आहे. हा आत्मा म्हणजेच सर्व लोकांचा, आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये असलेला अंतरात्मा आहे.
कालचक्रगतो भुङ्क्ते मासान्द्वादशराशिभिः । संवत्सरस्यावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा
काळाच्या चक्रात फिरत असताना, तो बारा राशींमधून मासानुसार अनुभव घेतो; वर्षाच्या विभागांपैकी एक महिना म्हणजे दोन पक्ष आणि दिवस,
नक्तं चेति स पादर्क्षद्वयमित्युपदिश्यते । यावता षष्ठमंशं स भुञ्जीत ऋतुरुच्यते
आणि रात्र—म्हणूनच दोन पाय, प्रत्येकी एक पक्ष, असे सांगितले जाते; त्यापैकी सहावा भाग तो ज्या प्रमाणात अनुभवतो, त्याला ऋतु म्हणतात.
संवत्सरस्यावयवः कविभिश्चोपवर्णितः । यावतार्धेन चाकाशवीथ्यां प्रचरते रविः
कवींनी ऋतु म्हणजे वर्षाचा एक भाग असे वर्णन केले आहे; आणि सूर्य जेव्हा आकाशातील आपला अर्धा मार्ग चालतो,
तं प्राक्तना वर्णयन्ति अयनं मुनिपूजिताः । अथ यावन्नभोमण्डलं सह प्रतिगच्छति
त्याला पूर्वीचे अयन असे ऋषी मानतात; आणि ज्या प्रमाणात तो आकाशमंडलासह जातो,
कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत कालं तं वत्सरं विदुः । संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमेव च
पूर्णपणे एकत्र अनुभव घेतो, तो काळ म्हणजे वर्ष असे ओळखले जाते; वर्ष, परिवत्सर, इडावत्सर,
अनुवत्सरमिद्वत्सरमिति पञ्चकमीरितम् । भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः कालवित्तमैः
अनुवत्सर आणि इडवत्सर—असे पाच प्रकार सांगितले आहेत; सूर्याच्या मंद, वेगवान आणि सम गतीनुसार, काळ जाणणाऱ्यांनी हे सांगितले आहे.
एवं भानोर्गतिः प्रोक्ता चन्द्रादीनां निबोधत । एवं चन्द्रोऽर्करश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वतः
अशा प्रकारे सूर्याची गती सांगितली गेली; आता चंद्र व इतरांची ऐका. चंद्र सूर्यकिरणांपेक्षा एक लक्ष योजन वर आहे.
उपलभ्यमानो मित्रस्य संवत्सरभुजिं च सः । पक्षाभ्यां चौषधीनाथो भुङ्क्ते मासभुजिं च सः
तो दिसत असताना मित्रासह वर्षाचा अनुभव घेतो; दोन पक्षांनी औषधींचा आणि महिन्यांनीही त्यांचा अनुभव घेतो.
सपादमाभ्यां दिवसभुक्तिं पक्षभुजिं चरेत् । एवं शीघ्रगतिः सोमो भुङ्क्ते नूनं भचक्रकम्
सव्वा महिन्यांनी दिवसांचा, आणि पक्षांनी भाग घेतो; अशा प्रकारे वेगवान चंद्र नक्कीच भचक्राचा अनुभव घेतो.
पूर्यमाणकलाभिश्चामराणां प्रीतिमावहन् । क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणां चित्तरञ्जकः
चंद्राच्या कला वाढताना, तो देवांना आनंद देतो; आणि कला कमी होत असताना, तो पितरांना आनंद देतो.
अहोरात्राणि तन्वानः पूर्वापरसुघस्रकैः । सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीवः स एव हि
पूर्वीच्या आणि पुढील सुंदर माळांनी दिवस-रात्र वाढवितो; तोच सर्व जीवांचा प्राण, जीवन आहे.
भुङ्क्ते चैकैकनक्षत्रं मुहूर्तत्रिंशता विभुः । स एव षोडशकलः पुरुषोऽनादिसत्तमः
तो प्रत्येक नक्षत्राचा तीस मुहूर्त अनुभव घेतो, तोच तेजस्वी; तो सोळा कलांचा पुरुष, अनादी आणि श्रेष्ठ आहे.
मनोमयोऽप्यन्नमयोऽमृतधामा सुधाकरः । देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम्
मन आणि अन्न यांचा बनलेला, अमृताचे निवासस्थान असलेला, चंद्र अमृताचा दाता आहे; देव, पितर, माणसे, सरपटणारे आणि वनस्पती यांना.
प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते । ततो भचक्रं भ्रमति योजनानां त्रिलक्षतः
तो प्राण वाढवतो म्हणून सर्वव्यापी म्हणतात; त्यानंतर भचक्र तीन लक्ष योजनांमध्ये फिरते.
मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु । अष्टाविंशतिसंख्यानि गणितानि सहाभिजित्
मेरू पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालत, ते ईश्वराने निश्चित केले आहे; अठ्ठावीस नक्षत्रे, अभिजितसह, मोजली जातात.
ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि । पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते
त्यावर शुक्क्र दोन लक्ष योजनांनी वर आहे; तो सूर्याबरोबर पुढे आणि मागे फिरतो.
शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः । लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः
हा ग्रह वेगवान आणि मंद अशा दोन्ही प्रकारच्या गतीने फिरतो, आणि जगासाठी बहुतेक वेळा शुभ मानला जातो.
वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने । शुक्राद् बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः
मुनिवर, भृगुचा हा ग्रह नेहमीच दुष्काळ दूर करतो, आणि शुक्रापासून दोन लाख योजन दूर असताना 'बुध' म्हणून ओळखला जातो.
शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा । यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु
शुक्रासारख्या गतीने नेहमी फिरणारा, जेव्हा बुध सूर्यापेक्षा पुढे जातो, तेव्हा साधारणपणे त्या अंतरावर असतो.
अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः । उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः
अती वाऱ्याचे, ढग पडण्याचे आणि पावसाचे भय दर्शवणारा, त्या वरच्या ठिकाणी दोन लाख योजन दूर भूमीचा ग्रह आहे.
पक्षैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोऽयं भुङ्क्ते राशीनथैकशः । द्वादशापि च देवर्षे यदि वक्रो न जायते
हा ग्रह प्रत्येक राशीत तीन पक्षात फिरतो, आणि जर तो वक्र होत नाही, तर एकेक करून सर्व बारा राशी पार करतो, हे देवरषे.
प्रायेणाशुभकृत्सोऽयं ग्रहौघानां च सूचकः । नतो द्विलक्षमानेन योजनानां च गीष्पतिः
हा ग्रह बहुतेक वेळा अशुभ मानला जातो आणि ग्रहांच्या समूहात चिन्ह आहे; वाणीचा स्वामी दोन लाख योजन खाली स्थित आहे.
एकैकस्मिन्नथो राशौ भुङ्गे संवत्सरं चरन् । यदि वक्रो भवेन्नैवानुकूलो ब्रह्मवादिनाम्
तो प्रत्येक राशीत एक वर्ष फिरतो; जर तो वक्र होत नाही, तर ब्रह्म जाणणाऱ्यांसाठी अनुकूल नसतो.
ततः शनैश्चरो घोरो लक्षद्वयपरो मितः । योजनैः सूर्यपुत्रोऽयं त्रिंशन्मासैः परिभ्रमन्
यानंतर सूर्याचा पुत्र, भयंकर शनैश्चर, सूर्यापासून दोन लाख योजन दूर असून, तीस महिन्यांत आपला फेरी पूर्ण करतो.