पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये । तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः
काळचक्राचा मूळ असलेला तेजस्वी सूर्य काळ समजण्यासाठी फिरतो. तसेच, चंद्रापासून सुरू होणारे इतर ग्रहही दिशांमध्ये फिरतात.
नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते । एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम्
ते सर्व ग्रह आणि तारे एकत्रच उगवतात आणि मावळतात. अशा प्रकारे एका मुहूर्तात सूर्याचा रथ आठशे योजनेपेक्षा जास्त अंतर पार करतो.
योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः । त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात्
प्रभू तीन लाख वीस हजार योजने फिरतो. तो त्रैविद्य असलेला, चारही दिशांना आणि नगरींमध्ये वाऱ्याच्या साहाय्याने फिरतो.
प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् । यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम्
भानुमान सूर्य नेहमी प्रवाह नावाच्या वाऱ्यावर काळचक्रावर फिरतो. त्याच्या रथाला एक चाक, बारा आरे आणि तीन नाभी आहेत.
षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे । मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते
ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे की त्या सहा कड्या म्हणजे वर्ष. त्याचा अक्ष मेरूच्या शिखरावर, मानसोत्तर पर्वतावर आहे.
कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् । तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन्
इतर भागांची विभागणी तिथे निश्चित केलेली आहे आणि रथाचा भाग तिथे जोडलेला आहे. तो तेलघाण्याच्या यंत्रासारखा समतोलाने फिरतो.
मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् । तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः
मानस-उत्तर नावाच्या पर्वतावर तेजस्वी सूर्य फिरतो; त्या नक्षत्रात पहिला धुरा स्थिर आहे आणि दुसरा धुरा ध्रुवाजवळ जोडलेला आहे.
तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः । कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः
जसा यंत्राच्या धुर्यात चौथ्या भागाएवढं तेल घातलं जातं, तसंच सूर्याच्या वरच्या भागाचं वर्णन केलं आहे.
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः । तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः
सूर्याच्या रथाचं आसन छत्तीस लक्ष योजन लांब आहे; हेच त्याच्या परिघाच्या चौथ्या भागाने मोजलं जातं.
तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः । सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः
इथे सूर्याच्या रथाचा जू एवढा मोठा आहे; त्याला सात शुभ घोडे, जे छंदांच्या नावाने ओळखले जातात, सूर्याच्या सारथ्याने जोडलेले आहेत.
वहन्ति देवमादित्यं लोकानां सुखहेतवे । पुरस्तात्सवितुः सूतोऽरुणः पश्चान्नियोजितः
हे घोडे आदित्य देवाला, जो सर्व जगांना आनंद देतो, पुढे नेतात; सूर्याच्या पुढे अरुण हा सारथी असतो आणि मागे लगाम धरलेले असतात.
सौत्ये कर्मणि संयुक्तो वर्तते गरुडाग्रजः । तथैव बालखिल्याख्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वकाः
सारथ्याचं काम करणारा गरुडाचा मोठा भाऊ तिथे आहे; त्याचप्रमाणे बाळखिल्य नावाचे, अंगठ्याच्या पेराएवढे ऋषीही तिथे उपस्थित आहेत.
प्रमाणेन परिख्याताः षष्टिसाहस्रसंख्यकाः । स्तुवन्ति पुरतः सूर्यं सूक्तवाक्यैः सुशोभनैः
हे ऋषी अचूक मोजणीने साठ हजार आहेत; ते सूर्याच्या पुढे सुंदर स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करतात.
तथा चान्ये च ऋषयो गन्धर्वा अप्सरोरगाः । ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवाः सर्वे परेश्वरम्
तसेच इतर ऋषी, गंधर्व, अप्सरा, नाग, प्रमुख, यातुधान आणि सर्व देवता, हे सगळे परमेश्वराची पूजा करतात.
एकैकशः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् । सार्धलक्षोत्तरं कोटिनवकं भूमिमण्डलम्
प्रत्येक महिन्याला सात-सात जणांचा एक गट, साडेनऊ कोटी एक लाख पन्नास हजार योजन एवढ्या पृथ्वीच्या वर्तुळावर फिरतो.
द्विसहस्रं योजनानां स गव्यूत्युत्तरं क्षणात् । पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम्
देवतांचा देव, जो सर्वत्र व्यापलेला आहे, तो क्षणात दोन हजार योजन गव्यूतीच्या पलीकडे अखंडपणे फिरतो.
सोमादिगतिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां चित्रं सोमादीनां गमादिकम् । तद्गत्यनुसृता नॄणां शुभाशुभनिदर्शना
चंद्रादींच्या गतीचं वर्णन: श्रीनारायण म्हणाले— आता चंद्र व इतर ग्रहांच्या अद्भुत गती ऐका; त्यांच्या मार्गावरून माणसांना शुभ-अशुभ कळतं.
यथा कुलालचक्रेण भ्रमता भ्रमतां सह । तदाश्रयाणां च गतिरन्या कीटादिनां भवेत्
जसं कुंभाराच्या चाकावर फिरणाऱ्या वस्तू त्याच्यासोबत फिरतात, पण त्यावर असलेल्या किड्यांची गती वेगळी असते.
एवं हि राशिवृन्देन कालचक्रेण तेन च । मेरुं धुरं च सरतां प्रादक्षिण्येन सर्वदा
तसंच राशींच्या समूहाने आणि काळाच्या चक्राने, मेरू पर्वत व धुरा हे नेहमी उजवीकडे प्रदक्षिणा घालतात.
ग्रहाणां भानुमुख्यानां गतिरन्यैव दृश्यते । नक्षत्रान्तरगामित्वाद्भान्तरे गमनं तथा
सूर्य प्रमुख असलेल्या ग्रहांची गती वेगळी दिसते; कारण ते नक्षत्रांमध्ये फिरतात, त्यामुळे त्यांची चाल वेगळी असते.
गतिद्वयं चाविरुद्धं सर्वत्रैष विनिर्णयः । स एव भगवानादिपुरुषो लोकभावनः
ही दोन्ही गती कुठेही विरोध करत नाहीत; सर्वत्र असं ठरवलं आहे. तोच आदिपुरुष, सर्व जगाचा सर्जनहार आहे.
नारायणोऽखिलाधारो लोकानां स्वस्तये भ्रमन् । कर्मशुद्धिनिमित्तं तु आत्मानं वै त्रयीमयम्
सर्वांचा आधार असलेला नारायण, लोकांच्या कल्याणासाठी फिरतो; कर्मशुद्धीसाठी तो स्वतः त्रिवेदी रूप घेतो.
कविभिश्चैव वेदेन विजिज्ञास्योऽर्कधाभवत् । षट्सु क्रमेण ऋतुषु वसन्तादिषु च स्वयम्
कवींनी आणि वेदाने ज्याला सूर्यस्वरूप मानावं, तोच भगवंत सहा ऋतूंमध्ये, वसंतापासून स्वतः प्रकट होतो.
यथोपजोषमृतुजान् गुणान् वै विदधाति च । तमेनं पुरुषाः सर्वे त्रय्या च विद्यया सदा
तो ऋतूनुसार त्या ऋतूंचे गुण देतो; सर्व लोक त्याला नेहमी त्रैविद्याने ओळखतात.
वर्णाश्रमाचारपथा तथाम्नातैश्च कर्मभिः । उच्चावचैः श्रद्धया च योगानां च वितानकैः
वर्णाश्रमधर्मांचे आचरण, तसेच शास्त्रात सांगितलेल्या विविध कर्मे, मोठी असो वा लहान, श्रद्धेने आणि योगाच्या विविध साधनांनी जे चालतात,
अञ्जसा च यजन्ते ये श्रेयो विन्दन्ति ते मतम् । अथैष आत्मा लोकानां द्यावाभूम्यन्तरेण च
जे लोक सरळपणे उपासना करतात, तेच खरे कल्याण मिळवतात, हे माझे मत आहे. हा आत्मा म्हणजेच सर्व लोकांचा, आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये असलेला अंतरात्मा आहे.
कालचक्रगतो भुङ्क्ते मासान्द्वादशराशिभिः । संवत्सरस्यावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा
काळाच्या चक्रात फिरत असताना, तो बारा राशींमधून मासानुसार अनुभव घेतो; वर्षाच्या विभागांपैकी एक महिना म्हणजे दोन पक्ष आणि दिवस,
नक्तं चेति स पादर्क्षद्वयमित्युपदिश्यते । यावता षष्ठमंशं स भुञ्जीत ऋतुरुच्यते
आणि रात्र—म्हणूनच दोन पाय, प्रत्येकी एक पक्ष, असे सांगितले जाते; त्यापैकी सहावा भाग तो ज्या प्रमाणात अनुभवतो, त्याला ऋतु म्हणतात.
संवत्सरस्यावयवः कविभिश्चोपवर्णितः । यावतार्धेन चाकाशवीथ्यां प्रचरते रविः
कवींनी ऋतु म्हणजे वर्षाचा एक भाग असे वर्णन केले आहे; आणि सूर्य जेव्हा आकाशातील आपला अर्धा मार्ग चालतो,
तं प्राक्तना वर्णयन्ति अयनं मुनिपूजिताः । अथ यावन्नभोमण्डलं सह प्रतिगच्छति
त्याला पूर्वीचे अयन असे ऋषी मानतात; आणि ज्या प्रमाणात तो आकाशमंडलासह जातो,