प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूतानां तानि सर्वशः । मेरोश्चतुर्दिशं भानोः कीर्तितानि मया मुने
मुनिवर, मेरूच्या चारही दिशांना सूर्याच्या संबंधाने सर्व प्राण्यांच्या हालचालीची चिन्हे मी सांगितली आहेत.
मेरुस्थानां सदा मध्यं गत एव विभाति हि । सव्यं गच्छन्दक्षिणेन करोति स्वर्णपर्वतम्
मेरूचे मध्यस्थान नेहमीच मध्यभागी भासते. सूर्य उजवीकडे जातो तेव्हा तो सुवर्ण पर्वताला दक्षिण बाजू करतो.
उदयास्तमये चैव सर्वकालं तु सम्मुखे । दिशास्वशेषासु तथा सुरर्षे विदिशासु च
उदय आणि अस्ताच्या वेळी, तसेच सर्व काळात, सूर्य नेहमी समोर दिसतो. तसेच, उर्वरित दिशांमध्ये आणि कोपऱ्यांच्या दिशांमध्येही, हे देवर्षी.
यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः
जिथे जिथे लोकांना सूर्य दिसतो, तिथे त्याचा उदय मानला जातो. आणि जिथे तो अदृश्य होतो, तिथेच त्याचा अस्त मानतात.
नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
सदैव असणाऱ्या सूर्याला खरेतर न उदय असतो, न अस्त. सूर्याचा उदय आणि अस्त हे फक्त त्याचे दिसणे आणि अदृश्य होणे आहे.
शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा
इंद्रादींच्या नगरीत राहून सूर्य तीन नगरींना स्पर्श करतो. विकर्णी नगरीत दोन कोपऱ्यांना, आणि इतर दोन नगरींमध्ये तीन कोपऱ्यांना स्पर्श करतो.
सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः । यैर्यत्र दृश्यते भानुः सैव प्राचीति चोच्यते
सर्व द्वीप आणि प्रदेशांच्या उत्तरेस मेरू आहे. जिथे जिथे लोकांना सूर्य दिसतो, तीच दिशा पूर्व मानली जाते.
तद्वामभागतो मेरुर्वर्ततेति विनिर्णयः । यदि चैन्द्र्याः प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः
त्याच्या डाव्या बाजूला मेरू आहे, असे ठरवले आहे. आणि जर इंद्राच्या नगरीतून घड्याळातील पंधरा घटिका सरकल्या,
याम्यां तदा योजनानां सपादं कोटियुग्मकम् । सार्धद्वादशलक्षाणि पञ्चनेत्रसहस्रकम्
तेव्हा दक्षिण दिशेला सूर्य एक कोटी आणि पाव योजने, बारा लाख साडे आणि पाच हजार योजने एवढे अंतर जातो.
प्रक्रामति सहस्रांशुः कालमार्गप्रदर्शकः । एवं ततो वारुणीं च सौम्यामैन्द्रीं सहस्रदृक्
हजार किरणांचा सूर्य, काळाचा मार्ग दाखवणारा, असेच पुढे जातो. अशा प्रकारे तो वारुणी, सौम्य आणि ऐंद्र या नगरींना गाठतो.
पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये । तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः
काळचक्राचा मूळ असलेला तेजस्वी सूर्य काळ समजण्यासाठी फिरतो. तसेच, चंद्रापासून सुरू होणारे इतर ग्रहही दिशांमध्ये फिरतात.
नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते । एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम्
ते सर्व ग्रह आणि तारे एकत्रच उगवतात आणि मावळतात. अशा प्रकारे एका मुहूर्तात सूर्याचा रथ आठशे योजनेपेक्षा जास्त अंतर पार करतो.
योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः । त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात्
प्रभू तीन लाख वीस हजार योजने फिरतो. तो त्रैविद्य असलेला, चारही दिशांना आणि नगरींमध्ये वाऱ्याच्या साहाय्याने फिरतो.
प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् । यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम्
भानुमान सूर्य नेहमी प्रवाह नावाच्या वाऱ्यावर काळचक्रावर फिरतो. त्याच्या रथाला एक चाक, बारा आरे आणि तीन नाभी आहेत.
षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे । मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते
ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे की त्या सहा कड्या म्हणजे वर्ष. त्याचा अक्ष मेरूच्या शिखरावर, मानसोत्तर पर्वतावर आहे.
कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् । तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन्
इतर भागांची विभागणी तिथे निश्चित केलेली आहे आणि रथाचा भाग तिथे जोडलेला आहे. तो तेलघाण्याच्या यंत्रासारखा समतोलाने फिरतो.
मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् । तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः
मानस-उत्तर नावाच्या पर्वतावर तेजस्वी सूर्य फिरतो; त्या नक्षत्रात पहिला धुरा स्थिर आहे आणि दुसरा धुरा ध्रुवाजवळ जोडलेला आहे.
तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः । कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः
जसा यंत्राच्या धुर्यात चौथ्या भागाएवढं तेल घातलं जातं, तसंच सूर्याच्या वरच्या भागाचं वर्णन केलं आहे.
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः । तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः
सूर्याच्या रथाचं आसन छत्तीस लक्ष योजन लांब आहे; हेच त्याच्या परिघाच्या चौथ्या भागाने मोजलं जातं.
तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः । सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः
इथे सूर्याच्या रथाचा जू एवढा मोठा आहे; त्याला सात शुभ घोडे, जे छंदांच्या नावाने ओळखले जातात, सूर्याच्या सारथ्याने जोडलेले आहेत.
वहन्ति देवमादित्यं लोकानां सुखहेतवे । पुरस्तात्सवितुः सूतोऽरुणः पश्चान्नियोजितः
हे घोडे आदित्य देवाला, जो सर्व जगांना आनंद देतो, पुढे नेतात; सूर्याच्या पुढे अरुण हा सारथी असतो आणि मागे लगाम धरलेले असतात.
सौत्ये कर्मणि संयुक्तो वर्तते गरुडाग्रजः । तथैव बालखिल्याख्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वकाः
सारथ्याचं काम करणारा गरुडाचा मोठा भाऊ तिथे आहे; त्याचप्रमाणे बाळखिल्य नावाचे, अंगठ्याच्या पेराएवढे ऋषीही तिथे उपस्थित आहेत.
प्रमाणेन परिख्याताः षष्टिसाहस्रसंख्यकाः । स्तुवन्ति पुरतः सूर्यं सूक्तवाक्यैः सुशोभनैः
हे ऋषी अचूक मोजणीने साठ हजार आहेत; ते सूर्याच्या पुढे सुंदर स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करतात.
तथा चान्ये च ऋषयो गन्धर्वा अप्सरोरगाः । ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवाः सर्वे परेश्वरम्
तसेच इतर ऋषी, गंधर्व, अप्सरा, नाग, प्रमुख, यातुधान आणि सर्व देवता, हे सगळे परमेश्वराची पूजा करतात.
एकैकशः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् । सार्धलक्षोत्तरं कोटिनवकं भूमिमण्डलम्
प्रत्येक महिन्याला सात-सात जणांचा एक गट, साडेनऊ कोटी एक लाख पन्नास हजार योजन एवढ्या पृथ्वीच्या वर्तुळावर फिरतो.
द्विसहस्रं योजनानां स गव्यूत्युत्तरं क्षणात् । पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम्
देवतांचा देव, जो सर्वत्र व्यापलेला आहे, तो क्षणात दोन हजार योजन गव्यूतीच्या पलीकडे अखंडपणे फिरतो.
सोमादिगतिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां चित्रं सोमादीनां गमादिकम् । तद्गत्यनुसृता नॄणां शुभाशुभनिदर्शना
चंद्रादींच्या गतीचं वर्णन: श्रीनारायण म्हणाले— आता चंद्र व इतर ग्रहांच्या अद्भुत गती ऐका; त्यांच्या मार्गावरून माणसांना शुभ-अशुभ कळतं.
यथा कुलालचक्रेण भ्रमता भ्रमतां सह । तदाश्रयाणां च गतिरन्या कीटादिनां भवेत्
जसं कुंभाराच्या चाकावर फिरणाऱ्या वस्तू त्याच्यासोबत फिरतात, पण त्यावर असलेल्या किड्यांची गती वेगळी असते.
एवं हि राशिवृन्देन कालचक्रेण तेन च । मेरुं धुरं च सरतां प्रादक्षिण्येन सर्वदा
तसंच राशींच्या समूहाने आणि काळाच्या चक्राने, मेरू पर्वत व धुरा हे नेहमी उजवीकडे प्रदक्षिणा घालतात.
ग्रहाणां भानुमुख्यानां गतिरन्यैव दृश्यते । नक्षत्रान्तरगामित्वाद्भान्तरे गमनं तथा
सूर्य प्रमुख असलेल्या ग्रहांची गती वेगळी दिसते; कारण ते नक्षत्रांमध्ये फिरतात, त्यामुळे त्यांची चाल वेगळी असते.