कर्षणं पाशयोर्वायुबद्धयो रोहणं स्मृतम् । तदाभ्यन्तरगान्मण्डलाद्रथस्य गतेर्भवेत्
वाऱ्याने जुवा ओढली जातात, त्याला आरोहण म्हणतात. तेव्हा रथाची गती आतील मंडलात होते.
मान्द्यं दिवसवृद्धिश्च जायते सुरसत्तम । रात्रिह्रासश्च भवति सौम्यायनक्रमो ह्ययम्
देवतांमध्ये श्रेष्ठा, तेव्हा मंदपणा आणि दिवसाची वाढ होते. रात्रीची घट होते—हीच उत्तरायणाची क्रमवारी आहे.
दक्षिणायनके पाशे प्रेरणादवरोहणम् । बहिर्मण्डलवेशेन गतिशैघ्र्यं तदा भवेत्
दक्षिणायनात जुवेच्या प्रेरणेने अवरोहण होते. तेव्हा बाह्य मंडलामुळे गती जलद होते.
तदा दिनाल्पता रात्रिवृद्धिश्च परिकीर्तिता । वैषुवे पाशसाम्यात्तु समावस्थानतो रवेः
तेव्हा दिवस लहान होतो आणि रात्रीची वाढ होते. विषुवत्काळी, जुव्यांची समता असल्याने सूर्य समस्थितीत पोहोचतो.
मध्यमण्डलवेशश्च साम्यं रात्रिदिनादिके । आकृष्येते यदा तौ तु ध्रुवेण समधिष्ठितौ
मध्यम मंडलाच्या मांडणीने दिवस आणि रात्री समान होतात. जेव्हा दोन्ही ध्रुवाने ओढले आणि स्थिर केले जातात.
तदाभ्यन्तरतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन तु
तेव्हा सूर्य आणि मंडले आतल्या बाजूने फिरतात. जेव्हा ध्रुव सुटतो, तेव्हा पुन्हा किरणांच्या जोड्याने गती होते.
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । तस्मिन्मेरौ पूर्वभागे पुर्यैन्द्री देवधानिका
त्याचप्रमाणे सूर्य आणि मंडले बाहेरून फिरतात. मेरूच्या पूर्वेला पुर्यैन्द्रि नावाचे देवांचे निवासस्थान असलेले नगर आहे.
दक्षिणे वै संयमनी नाम याम्या महापुरी । पश्चान्निम्लोचनी नाम वारुणी वै महापुरी
दक्षिणेला संयमनी नावाची याम्य महापुरी आहे. पश्चिमेला निम्लोचनी नावाची वरुणाची महापुरी आहे.
तदुत्तरे पुरी सौम्या प्रोक्ता नाम विभावरी । ऐन्द्रपुर्यां रवेः प्रोक्त उदयो ब्रह्मवादिभिः
त्याच्या पुढे सौम्य अशी विभावरी नावाची नगरी आहे. इंद्राच्या नगरीत, ब्रह्मवेत्त्यांच्या मते, सूर्याचा उदय तिथेच होतो.
संयमन्यां च मध्याह्ने निम्लोचन्यां निमीलनम् । विभावर्यां निशीथः स्यात्तिग्मांशोः सुरपूजितः
संयमनी नगरीत दुपार होते, निम्लोचनीत सूर्यास्त होतो, आणि विभावरीत मध्यरात्र होते, तेव्हा तेजस्वी सूर्य देवतांकडून पूजिला जातो.
प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूतानां तानि सर्वशः । मेरोश्चतुर्दिशं भानोः कीर्तितानि मया मुने
मुनिवर, मेरूच्या चारही दिशांना सूर्याच्या संबंधाने सर्व प्राण्यांच्या हालचालीची चिन्हे मी सांगितली आहेत.
मेरुस्थानां सदा मध्यं गत एव विभाति हि । सव्यं गच्छन्दक्षिणेन करोति स्वर्णपर्वतम्
मेरूचे मध्यस्थान नेहमीच मध्यभागी भासते. सूर्य उजवीकडे जातो तेव्हा तो सुवर्ण पर्वताला दक्षिण बाजू करतो.
उदयास्तमये चैव सर्वकालं तु सम्मुखे । दिशास्वशेषासु तथा सुरर्षे विदिशासु च
उदय आणि अस्ताच्या वेळी, तसेच सर्व काळात, सूर्य नेहमी समोर दिसतो. तसेच, उर्वरित दिशांमध्ये आणि कोपऱ्यांच्या दिशांमध्येही, हे देवर्षी.
यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः
जिथे जिथे लोकांना सूर्य दिसतो, तिथे त्याचा उदय मानला जातो. आणि जिथे तो अदृश्य होतो, तिथेच त्याचा अस्त मानतात.
नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
सदैव असणाऱ्या सूर्याला खरेतर न उदय असतो, न अस्त. सूर्याचा उदय आणि अस्त हे फक्त त्याचे दिसणे आणि अदृश्य होणे आहे.
शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा
इंद्रादींच्या नगरीत राहून सूर्य तीन नगरींना स्पर्श करतो. विकर्णी नगरीत दोन कोपऱ्यांना, आणि इतर दोन नगरींमध्ये तीन कोपऱ्यांना स्पर्श करतो.
सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः । यैर्यत्र दृश्यते भानुः सैव प्राचीति चोच्यते
सर्व द्वीप आणि प्रदेशांच्या उत्तरेस मेरू आहे. जिथे जिथे लोकांना सूर्य दिसतो, तीच दिशा पूर्व मानली जाते.
तद्वामभागतो मेरुर्वर्ततेति विनिर्णयः । यदि चैन्द्र्याः प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः
त्याच्या डाव्या बाजूला मेरू आहे, असे ठरवले आहे. आणि जर इंद्राच्या नगरीतून घड्याळातील पंधरा घटिका सरकल्या,
याम्यां तदा योजनानां सपादं कोटियुग्मकम् । सार्धद्वादशलक्षाणि पञ्चनेत्रसहस्रकम्
तेव्हा दक्षिण दिशेला सूर्य एक कोटी आणि पाव योजने, बारा लाख साडे आणि पाच हजार योजने एवढे अंतर जातो.
प्रक्रामति सहस्रांशुः कालमार्गप्रदर्शकः । एवं ततो वारुणीं च सौम्यामैन्द्रीं सहस्रदृक्
हजार किरणांचा सूर्य, काळाचा मार्ग दाखवणारा, असेच पुढे जातो. अशा प्रकारे तो वारुणी, सौम्य आणि ऐंद्र या नगरींना गाठतो.
पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये । तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः
काळचक्राचा मूळ असलेला तेजस्वी सूर्य काळ समजण्यासाठी फिरतो. तसेच, चंद्रापासून सुरू होणारे इतर ग्रहही दिशांमध्ये फिरतात.
नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते । एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम्
ते सर्व ग्रह आणि तारे एकत्रच उगवतात आणि मावळतात. अशा प्रकारे एका मुहूर्तात सूर्याचा रथ आठशे योजनेपेक्षा जास्त अंतर पार करतो.
योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः । त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात्
प्रभू तीन लाख वीस हजार योजने फिरतो. तो त्रैविद्य असलेला, चारही दिशांना आणि नगरींमध्ये वाऱ्याच्या साहाय्याने फिरतो.
प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् । यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम्
भानुमान सूर्य नेहमी प्रवाह नावाच्या वाऱ्यावर काळचक्रावर फिरतो. त्याच्या रथाला एक चाक, बारा आरे आणि तीन नाभी आहेत.
षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे । मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते
ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे की त्या सहा कड्या म्हणजे वर्ष. त्याचा अक्ष मेरूच्या शिखरावर, मानसोत्तर पर्वतावर आहे.
कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् । तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन्
इतर भागांची विभागणी तिथे निश्चित केलेली आहे आणि रथाचा भाग तिथे जोडलेला आहे. तो तेलघाण्याच्या यंत्रासारखा समतोलाने फिरतो.
मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् । तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः
मानस-उत्तर नावाच्या पर्वतावर तेजस्वी सूर्य फिरतो; त्या नक्षत्रात पहिला धुरा स्थिर आहे आणि दुसरा धुरा ध्रुवाजवळ जोडलेला आहे.
तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः । कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः
जसा यंत्राच्या धुर्यात चौथ्या भागाएवढं तेल घातलं जातं, तसंच सूर्याच्या वरच्या भागाचं वर्णन केलं आहे.
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः । तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः
सूर्याच्या रथाचं आसन छत्तीस लक्ष योजन लांब आहे; हेच त्याच्या परिघाच्या चौथ्या भागाने मोजलं जातं.
तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः । सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः
इथे सूर्याच्या रथाचा जू एवढा मोठा आहे; त्याला सात शुभ घोडे, जे छंदांच्या नावाने ओळखले जातात, सूर्याच्या सारथ्याने जोडलेले आहेत.