किं त्वं जपसि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्ति वै । यत्कृत्वा पुण्डरीकाक्ष प्रीतोऽसि जगदीश्वर
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, तुम्ही जप का करता? तुमच्यापेक्षा मोठा कोणी आहे का? कमळासारख्या डोळ्यांच्या जगाच्या अधिपती, तुम्ही कशामुळे प्रसन्न होता?
हरिरुवाच मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा । विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा
हरी म्हणाले— भाग्यवान मित्रा, माझ्यात आणि तुझ्यात जी कृती आणि कारण यांच्या रूपाने असलेली शक्ती आहे, तीच ती भगवती शिवा आहे, हे लक्षात घे.
यस्याधारे जगत्सर्वं तिष्ठत्यत्र महार्णवे । साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी
जिच्या आधारावर हे सगळं जग या महासागरात उभं आहे, जी मूर्त रूपातली महान आणि अमाप, सनातन शक्ती आहे—
यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये
जिच्या द्वारे हे चराचर जग निर्माण होतं, ती देवी प्रसन्न झाली की, वर देणारी होते आणि माणसांना मुक्ती मिळवून देते.
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी
तीच ती श्रेष्ठ विद्या, मुक्तीचं मुख्य कारण आणि संसाराच्या बंधनाचंही कारण आहे; ती सर्वाधीशांचीही अधीशा आहे.
अहं त्वमखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिसम्भवम् । विद्धि ब्रह्मन्न सन्देहः कर्तव्यः सर्वदानघ
ब्रह्मा, मी, तू आणि हे संपूर्ण विश्व सगळं तिच्या चैतन्यशक्तीतून उत्पन्न झालं आहे, याबद्दल तुला कधीच शंका ठेवू नको.
श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं तद्वै भागवतं किल । विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा
ती देवीने अर्ध्या श्लोकात ते भागवत सांगितलं; त्याचा सविस्तर अर्थ द्वापरयुगाच्या सुरुवातीला प्रकट होईल.
व्यास उवाच ब्रह्मणा संगृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे । नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये
व्यास म्हणाले— ब्रह्मदेवाने विष्णूच्या नाभीतील कमळातून ते ज्ञान घेतलं आणि आपल्या अतिशय बुद्धिमान पुत्र नारदाला ते सांगितलं.
नारदेन तथा मह्यं दत्तं हि मुनिना पुरा । मया कृतमिदं पूर्णं द्वादशस्कन्धविस्तरम्
पूर्वी त्या ऋषी नारदाने ते मला दिलं; मी हे बाराशे विभागांमध्ये विस्तारलेलं संपूर्ण ग्रंथ तयार केलं.
तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम्
भाग्यवान मित्रा, हे ब्रह्माने मान्य केलेलं, पाच लक्षणांनी युक्त आणि देवीच्या श्रेष्ठ चरित्राने भरलेलं पुराण वाचा.
तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम्
हे तत्वज्ञानाच्या साराने परिपूर्ण, सर्वांसाठी श्रेष्ठ, धर्मशास्त्रासारखे पुण्यदायक आणि वेदांच्या अर्थांनी समृद्ध आहे.
वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् । ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम्
वृत्रासुर वधाची कथा, अनेक आख्यायिका, ब्रह्मविद्येचा खजिना आणि संसाराच्या महासागरातून तारून नेणारे हे ग्रंथ आहे.
गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः । पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ
भाग्यवान मित्रा, हे पुण्यदायक भागवत नावाचं पुराण घे, तू खरोखरच योग्य आणि बुद्धिमान आहेस, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु संग्रहम् । अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम्
याच्या अठरा हजार श्लोकांचा संक्षिप्त सारांश तयार कर, जे अज्ञान नष्ट करणारं, दिव्य आणि ज्ञानाचा तेजस्वी प्रकाश देणारं आहे.
सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् । शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम्
हे सुख, शांतता, समृद्धी, दीर्घायुष्य आणि मंगल देते; जे ऐकतात आणि वाचतात त्यांना पुत्र-पौत्रांची वाढ होते.
शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः । पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम्
माझा हा धर्मशील, लोमहर्षणाचा पुत्र शिष्य, तुझ्यासोबत हे शुभ पुराणसंग्रह वाचून दाखवेल.
सूत उवाच इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल । मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम्
सूती म्हणाले— असे त्याने आपल्या पुत्राला आणि मलाही सांगितले; मी ते सर्व विस्तृत पुराण ग्रहण केले.
शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे । न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः
शुकदेवाने ते पुराण शिकून, व्यासांच्या पवित्र आश्रमात राहिला; पण तो धर्मात्मा, ब्रह्माचा दुसरा पुत्र जसा, तसा, त्याला समाधान मिळाले नाही.
एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते । नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा
जो एकांतात राहतो, तो उदास आणि ओकळलेला दिसतो; तो ना खाण्याच्या मोहात फार गुंतलेला असतो, ना उपवासात रमतो.
चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति । किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद
शुक वेड्या विचारात गुंतलेला पाहून व्यासांनी आपल्या मुलाला विचारले, "माझ्या मुला, तू नेहमी काय विचार करतोस? कशामुळे तू अस्वस्थ आहेस, हे मला सांग."
आस्से ध्यानपरो नित्यमृणग्रस्त इवाधनः । का चिन्ता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति
तू नेहमी ध्यानात मग्न बसतोस, जणू काही कर्जाने दबलेला गरीब माणूस आहेस. मुला, मी तुझ्या सोबत असताना तुला कोणती चिंता सतावत आहे?
सुखं भुंक्ष्व यथाकामं मुञ्च शोकं मनोगतम् । ज्ञानं चिन्तय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु
मनाप्रमाणे सुख उपभोग, मनातील शोक सोडून दे. शास्त्रात सांगितलेले ज्ञान आठव आणि समजून घेण्यासाठी आपली बुद्धी लाव.
न चेन्मनसि ते शान्तिर्वचसा मम सुव्रत । गच्छ त्वं मिथिलां पुत्र पालितां जनकेन ह
माझ्या या शब्दांमुळे तुझ्या मनाला शांतता मिळत नसेल, हे सुशील मुला, तर तू जनक राजाने सांभाळलेल्या मिथिलेच्या नगरीत जा.
स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपतिः । जनको नाम धर्मात्मा विदेहः सत्यसागरः
तो राजा, भाग्यवान मुला, तुझा मोह दूर करील. जनक नावाचा तो धर्मात्मा, विदेह, सत्याचा सागर आहे.
तं गत्वा नृपतिं पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय । वर्णाश्रमाणां धर्मांस्त्वं पृच्छ पुत्र यथातथम्
मुला, त्या राजाकडे जाऊन आपले शंका दूर कर. वर्ण आणि आश्रम यांच्या खरी कर्तव्ये काय आहेत, ते त्याला विचार.
जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्बह्मज्ञानमतिः शुचिः । तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा
तो राजर्षि जिवंतपणी मुक्त आहे, त्याची बुद्धी शुद्ध आहे, त्याला ब्रह्मज्ञान आहे; तो नेहमी सत्य बोलतो, अत्यंत शांत आहे आणि नेहमी योगात रमलेला असतो.
सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासस्यामिततेजसः । प्रत्युवाच महातेजाः शुकश्चारणिसम्भवः
सूती म्हणाले: अमर तेजस्वी व्यासांचे हे बोल ऐकून, अरणीतून जन्मलेला, तेजस्वी शुक उत्तर देऊ लागला.
दम्भोऽयं किल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना । जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वितः
धर्मप्रिय पित्या, आता माझ्या मनात असं वाटतंय की, हा केवळ दिखावा आहे—कारण विदेह जिवंतपणी मुक्त म्हणतात, पण तरीही आनंदाने राज्य करतो.
वन्ध्यापुत्र इवाभाति राजासौ जनकः पितः । कुर्वन् राज्यं विदेहः किं सन्देहोऽयं ममाद्भुतः
तो राजा जनक, जणू एखाद्या वंध्येचा मुलगा वाटतो; विदेह राज्य करतो, हे कसं शक्य आहे? माझी ही शंका फारच विचित्र आहे.
द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् । कथं तिष्ठति संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि
मला तो राजा, विदेह, राजांमध्ये श्रेष्ठ, याला प्रत्यक्ष पाहायचं आहे; तो संसारात राहूनही कमळाच्या पानासारखा पाण्यात कसा राहतो, हे मला जाणून घ्यायचं आहे.