एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः । द्वात्रिंशल्लक्षसंख्याकयोजनायाममाश्रितः
दूधाच्या समुद्राच्या पलीकडे, सर्व बाजूंनी वेढलेला, बत्तीस लक्ष योजन लांबीचा एक प्रदेश आहे.
स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च । शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः
स्वतःच्या मापाने आणि दहीपाण्याने वेढलेला हा द्वीप शाकद्वीप म्हणून ओळखला जातो, कारण तिथे शाक नावाचे मोठे झाड आहे.
स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद । प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः
नारद, ह्या प्रदेशाला हे नाव मिळण्याचे कारण हेच आहे. त्या प्रदेशाचा राजा प्रैयव्रत होता, ज्याला मेधातिथी म्हणून ओळखले जाते.
विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च । सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः
त्याने हा प्रदेश सात भागांत विभागून, प्रत्येक भागाला आपल्या सात मुलांची नावे दिली आणि त्या सात मुलांना तिथे राज्य दिले. नंतर तो स्वतः योगमार्गाने गेला.
पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः । धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक्
पुरोजव, मनःपूर्वजव, पवमानक, धूम्रानीक, चित्ररेफ, बहुरूप आणि विश्वधृक — ही त्या सात मुलांची नावे आहेत.
मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः । ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः
मर्यादा दर्शवणारे सात पर्वत आणि सात नद्या सांगितल्या आहेत. ईशान, ऊरुशृंग, बलभद्र आणि शतकेशर हे पर्वत आहेत.
सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः । एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च
सहस्रस्रोतक, देवपाल आणि शेवटी महाशन — हे सात पर्वत सांगितले आहेत. तसेच सात नद्यांची नावेही आहेत.
अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च । अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च
पहिली नदी अनघा, जी दीर्घायुष्य देते, त्यानंतर उभयस्पृष्टि, अपराजिता, पञ्चपदी आणि सहस्रश्रुति — अशा या सात नद्या आहेत.
ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः । तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ
यानंतर त्या प्रदेशातील सात तेजस्वी नद्यांची नावे सांगितली आहेत. त्या प्रदेशातील सर्व लोक सत्यव्रत आणि यज्ञकर्मात निष्ठावान आहेत.
दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः । भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः
ते दान, व्रत आणि यज्ञ यांना महत्त्व देतात आणि चारही वर्णांचे लोक तेथे आहेत. प्राणायामाच्या सहाय्याने ते भगवंत प्राणरूप परमेश्वराची उपासना करतात.
यजन्ति निर्धूतरजस्तमसः परमं हरिम् । अन्तः प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः
ते रज आणि तम या दोषांपासून मुक्त परम हरिची भक्ती करतात, जो सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करून आपल्या तेजाने त्यांना पोसतो.
अन्तर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् । परस्ताद्दधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तरः
जो अंतर्यामी परमेश्वर प्रत्यक्ष आपल्याला रक्षण करो, ज्याच्या इच्छेने हे सर्व जग आहे. दहीपाण्याच्या पलीकडे एक विशाल प्रदेश आहे.
पुष्करद्वीपनामायं शाकद्वीपद्विसंगुणः । स्वसमानेन स्वादूदकेनायं परिवेष्टितः
हा प्रदेश पुष्करद्वीप म्हणून ओळखला जातो, जो शाकद्वीपापेक्षा सर्व प्रकारे श्रेष्ठ आहे. हा स्वतःच्या मापाने आणि गोड पाण्याने वेढलेला आहे.
यत्रास्ते पुष्करं भ्राजदग्निचूडानिभानि च । पत्राणि विशदानीह स्वर्णपत्रायुतायुतम्
इथे तेजस्वी पुष्कर वृक्ष आहे आणि त्याची पाने अग्निच्या ज्वाळेसारखी चमकणारी आहेत. येथे असंख्य सोन्याच्या पानांनी सजलेली, स्वच्छ आणि सुंदर पाने आहेत.
श्रीमद्भगवतश्चेदमासनं परमेष्ठिनः । कल्पितं लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया
सर्व जगाचा गुरु, परब्रह्म श्रीमद्भगवंतांनी सर्व लोकांची निर्मिती व्हावी म्हणून हे आसन स्थापन केलं.
तद्द्वीप एक एवायं मानसोत्तरनामकः । अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिर्गिरिः
तो एकच द्वीप आहे, ज्याचं नाव मानसउत्तर आहे. पूर्व आणि पश्चिम प्रदेशांची सीमा एक डोंगर आखतो.
उच्छ्रायायामयोः संख्यायुतयोजनसम्मिता । यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृषु पुराणि ह
त्या डोंगराची उंची आणि रुंदी प्रत्येकी दहा हजार योजन आहे. त्याच्या चारही दिशांना चार प्राचीन नगरी आहेत.
इन्द्रादिलोकपालानां यदुपर्यर्कनिर्गमः । मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् भानुः पर्येति यत्र हि
इथे सूर्य, इंद्र व इतर लोकपालांच्या लोकांवरून जात, मेरू पर्वताभोवती प्रदक्षिणा करतो.
संवत्सरात्मकं चक्रं देवाहोरात्रतो भ्रमन् । प्रैयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्रः स्वात्मजकद्वयम्
देवतांसाठीचा दिवस-रात्र असा वर्षाचा चक्र इथे फिरत असतो. प्रियव्रत हा राजा आहे आणि वीतीहोत्र व त्याचे दोन पुत्र आहेत.
वर्षद्वये परिस्थाप्य वर्षनामधरं क्रमात् । रमणो धातकिश्चैव तत्तद्वर्षपती उभौ
त्यांनी दोन विभाग ठरवून त्यांना नावं दिली. रमण आणि धातकी हे त्या त्या विभागांचे प्रमुख आहेत.
कृताः स्वयं पूर्वजवद्भगवद्भक्तितत्पराः । तद्वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिणं परमेश्वरम्
ते स्वतः, पूर्वजांसारखेच, भगवंताच्या भक्तीत मग्न आहेत. त्या प्रदेशातील लोक ब्रह्मरूप परमेश्वराची उपासना करतात.
सकर्मकेन योगेन यजन्ति परिशीलिताः । यत्तत्कर्ममयं लिङ्ग ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः
ते कर्म आणि योगाने शिकविल्याप्रमाणे पूजा करतात. जे काही कर्मरूप आहे, त्यात लोक ब्रह्मरूप, एकमेव, अद्वितीय, शांत अशा भगवंताची उपासना करतात. त्या भगवंतास वंदन.
सूर्यगतिवर्णनम् नारायण उवाच ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः । अन्तराले च लोकालोकयोर्यः परिकल्पितः
सूर्याच्या गतीचे वर्णन: नारायण म्हणाले— त्यापलीकडे लोकालोक नावाचा स्थिर पर्वत आहे. लोकालोक आणि लोक यांच्या मध्ये जो प्रदेश आहे, तो तेथे स्थापन केलेला आहे.
यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् । सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि
देवर्षे, मानसउत्तर आणि सुमेरू यांच्या मध्ये जेवढं अंतर आहे, तितकी एक शुद्ध, सोन्यासारखी भूमी आहे.
दर्पणोदरतुल्या सा सर्वप्राणिविवर्जिता । यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित्प्रत्युदीयते
ती भूमी आरशाच्या आतल्यासारखी आहे, तिथे कोणतेही सजीव नाहीत. तिथे काहीही पाठवलं, तरी काहीच परत येत नाही.
अतः सर्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद । लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता
म्हणून, नारद, जिथे कोणत्याही सजीवांचा समूह नाही, त्या प्रदेशाला येथे लोकालोक असं नाव दिलं आहे.
लोकालोकान्तरे चास्य वर्तते सर्वदा स्थितिः । ईश्वरेण स लोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः
लोकालोकच्या मध्ये त्याचं अस्तित्व नेहमीच असतं. परमेश्वराने त्याला तीन लोकांच्या सीमारेषेसारखं ठेवलं आहे.
सूर्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह । अर्वाचीनाश्च त्रीँल्लोकानातन्वानाः कदापि हि
सूर्य वगैरेचे किरण ध्रुवापर्यंत त्यांच्या प्रभावानुसार कधी कधी तीनही लोकांपर्यंत पोहोचतात.
पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद । तावदुन्नहनायामः पर्वतेन्द्रो महोदयः
पण जे बाहेरच्या दिशेने असतात, ते पोहोचू शकत नाहीत, नारद. कारण पर्वतांचा राजा महोदय इतका उंच आहे.
एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः । कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च
असा हा लोकांचा विस्तार, त्याच्या सीमा आणि गुणधर्मांसह आहे. कवींनी त्याचं मोजमाप पन्नास कोटी असं केलं आहे.