नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत । चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः
इथे सात नद्या आहेत, त्यांची नावे ऐका: चक्र, चतुःशृंग, कपिल, चित्रकूटक,
देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविण सप्त पर्वताः । रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च
देवानिक, ऊर्ध्वर्रोमा आणि द्रविण—हे सात पर्वत आहेत. तसेच रसकुल्या, मधुकुल्या आणि मित्रविंदा या नद्याही आहेत.
श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके । यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते
श्रुतविंदा, देवगर्भा, घृतच्यु आणि मंदमालिका—यांच्या पाण्याने कुशद्वीपातील सर्व लोक जगतात.
कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च । कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः
कुशल, कोविद, अभियुक्त आणि कुलक—ही त्या चार वर्णांची नावे आहेत.
जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः । यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः
तेथील सर्व लोक कर्मकुशल असून, अग्निरूप जातवेद या देवतेची देवतुल्य भावाने पूजा करतात.
परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज । एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः
हे जातवेद, तू प्रत्यक्ष हव्यवाहन अग्नि आहेस, जो परमब्रह्माला अर्पण नेतोस. यज्ञाने देवांच्या अंगरूप पुरुषाची पूजा करावी, असे तेथील सर्व लोक अग्नीची उपासना करतात.
भुवनकोशवर्णने क्रौञ्चशाकपुष्करद्वीपवर्णनम् नारद उवाच शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन । येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत्
भुवनांचा आणि क्रौंच, शाक, पुष्कर या बेटांचा वर्णन. नारद म्हणाले: हे सर्वार्थदर्शी, उरलेल्या बेटांचे प्रमाण सांग, ज्यामुळे ऐकताच परमानंद मिळतो.
श्रीरानारायण उवाच कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् । ततो बहिः क्रौंचद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः
श्री नारायण म्हणाले: कुशद्वीपाभोवती मोठे तुपाचे समुद्र आहे. त्याच्या पलीकडे क्रौंचद्वीप आहे, जो मागच्या द्वीपाच्या दुप्पट मोठा आहे.
क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौंचाद्रिरस्ति च । नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते
तो समुद्र क्षीराने वेढलेला आहे, आणि त्यात क्रौंच पर्वत आहे. हा पर्वत त्या बेटाची सीमा दर्शवतो.
योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् । क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः
हा पर्वत पूर्वी गुहाच्या शक्तीने फोडला गेला होता, क्षीरसमुद्राने तो न्हालेला आहे आणि वरुणाने त्याचे रक्षण केले आहे.
घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः । प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः
त्याचा तेजस्वी राजा घृतपृष्ठ नावाचा आहे. तो प्रियव्रताचा पुत्र असून सर्व लोक त्याला नमस्कार करतात.
स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ । पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन्
त्याने आपले बेट सात भागांत विभागले आणि आपल्या मुलांना दिले. त्या प्रदेशांना मुलांची नावे दिली आणि त्यांना राज्यकारभार दिला.
स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह । आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः
तो स्वतः भगवंताच्या आश्रयाला गेला. त्याची मुले होती: आम, मधुरुह, मेघपृष्ठ, सुधामक,
भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च । नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः
भ्राजिष्ठ, लोहितार्ण आणि वनस्पति. तसेच तिथे सात प्रसिद्ध पर्वत आणि सात नद्या आहेत.
शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः । नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः
त्या पर्वतांची नावे: शुक्ल, वर्धमान, भोजन, उपबर्हण, नंद, नंदन आणि सर्वतोभद्र.
अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च । वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा
नद्यांची नावे: अभया, अमृतौघा, आर्यका, तीर्थवती, वृत्तिरूपवती, शुक्ला आणि पवित्रवतिकाही.
एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते । पुरुषऋषभौ तद्वद् द्रविणाख्यश्च देवकः
या पवित्र पाण्याचा चारही वर्णांतील लोक पितात. त्याचप्रमाणे दोन श्रेष्ठ पुरुष आणि द्रविण नावाचा देवक हेदेखील त्याचा आस्वाद घेतात.
एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि । तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम्
हे चारही वर्णांतील पुरुष तिथे वास्तव्यास आहेत. तिथले लोक जलमय देव, म्हणजेच पाण्याचे अधिपती, यांची पूजा करतात.
पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः । आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः
ते लोक पूर्ण ओंजळीने आणि भक्तीभावाने विविध विधी करतात. हे पाणी पुरुषांची शक्ती लाभलेले असून, पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग यांना शुद्ध करते.
ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः । इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
हे पाणी आमचे पाप दूर करो, आम्हाला शुद्ध करो आणि आपल्या स्वरूपाने पृथ्वीला स्पर्श करो, अशी प्रार्थना मंत्रजपाच्या शेवटी विविध स्तोत्रांनी केली जाते.
एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः । द्वात्रिंशल्लक्षसंख्याकयोजनायाममाश्रितः
दूधाच्या समुद्राच्या पलीकडे, सर्व बाजूंनी वेढलेला, बत्तीस लक्ष योजन लांबीचा एक प्रदेश आहे.
स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च । शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः
स्वतःच्या मापाने आणि दहीपाण्याने वेढलेला हा द्वीप शाकद्वीप म्हणून ओळखला जातो, कारण तिथे शाक नावाचे मोठे झाड आहे.
स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद । प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः
नारद, ह्या प्रदेशाला हे नाव मिळण्याचे कारण हेच आहे. त्या प्रदेशाचा राजा प्रैयव्रत होता, ज्याला मेधातिथी म्हणून ओळखले जाते.
विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च । सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः
त्याने हा प्रदेश सात भागांत विभागून, प्रत्येक भागाला आपल्या सात मुलांची नावे दिली आणि त्या सात मुलांना तिथे राज्य दिले. नंतर तो स्वतः योगमार्गाने गेला.
पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः । धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक्
पुरोजव, मनःपूर्वजव, पवमानक, धूम्रानीक, चित्ररेफ, बहुरूप आणि विश्वधृक — ही त्या सात मुलांची नावे आहेत.
मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः । ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः
मर्यादा दर्शवणारे सात पर्वत आणि सात नद्या सांगितल्या आहेत. ईशान, ऊरुशृंग, बलभद्र आणि शतकेशर हे पर्वत आहेत.
सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः । एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च
सहस्रस्रोतक, देवपाल आणि शेवटी महाशन — हे सात पर्वत सांगितले आहेत. तसेच सात नद्यांची नावेही आहेत.
अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च । अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च
पहिली नदी अनघा, जी दीर्घायुष्य देते, त्यानंतर उभयस्पृष्टि, अपराजिता, पञ्चपदी आणि सहस्रश्रुति — अशा या सात नद्या आहेत.
ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः । तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ
यानंतर त्या प्रदेशातील सात तेजस्वी नद्यांची नावे सांगितली आहेत. त्या प्रदेशातील सर्व लोक सत्यव्रत आणि यज्ञकर्मात निष्ठावान आहेत.
दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः । भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः
ते दान, व्रत आणि यज्ञ यांना महत्त्व देतात आणि चारही वर्णांचे लोक तेथे आहेत. प्राणायामाच्या सहाय्याने ते भगवंत प्राणरूप परमेश्वराची उपासना करतात.