तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तैव सरितः स्मृताः । सरसः शतशृङ्गश्च वामदेवश्च कन्दकः
त्या प्रदेशांत सात पर्वत आणि सात नद्या आहेत; पर्वतांची नावे शतशृंग, वामदेव, कंदक,
कुमुदः पुष्पवर्षश्च सहस्रश्रुतिरेव च । एते च पर्वताः सप्त नदीनामानि चोच्यते
कुमुद, पुष्पवर्ष, सहस्रश्रुति — ही सात पर्वते आहेत; आता नद्यांची नावे सांगतो.
अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा । रजनी चैव नन्दा च राकेति परिकीर्तिताः
अनुमती, सिनीवाली, सरस्वती, कुहू, रजनी, नंदा आणि राका — या त्या नद्या आहेत.
तद्वर्षपुरुषाः सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाह्वयाः । श्रुतधरो वीर्यधरो वसुन्धर इषुन्धरः
त्या प्रदेशांतील सर्व लोक चार जातींमध्ये ओळखले जातात — श्रुतधर, वीर्यधर, वसुंधर आणि इषुंधर.
भगवन्तं वेदमयं यजन्ते सोममीश्वरम् । स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजत्कृष्णशुक्लयोः
ते भगवंत, वेदमय आणि सोमेश्वर यांची पूजा करतात; स्वतःच्या गायींनी पितरांना व देवांना काळ्या आणि पांढऱ्या भागांत विभागून अर्पण करतात.
सर्वासां च प्रजानां च राजा सोमः प्रसीदतु । एवं सुरोदाद् द्विगुणः स्वमानेन प्रकीर्तितः
सर्व प्राण्यांचा राजा सोम प्रसन्न होवो; अशा रीतीने सुरोदा नदीच्या पलीकडील द्वीप दुप्पट मोठा आहे असे सांगितले जाते.
घृतोदेनावृतः सोऽयं कुशद्वीपः प्रकाशते । यस्मिन्नास्ते कुशस्तम्बो द्वीपाख्याकारणो ज्वलन्
तो कुशद्वीप आहे, जो घृतोदा या नदीने वेढलेला आहे; तेथे तेजस्वी कुशाचा कांड आहे, ज्यामुळे या द्वीपाला नाव मिळाले.
स्वशष्परोचिषा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते । हिरण्यरेतास्तद्द्वीपपतिः प्रैयव्रत स्वराट्
त्याच्या कांडांमधून स्वतःचे तेज पसरते आणि सर्वत्र प्रकाशमान होते; प्रियव्रताचा पुत्र, हिरण्यरेता, हा त्या द्वीपाचा राजा आहे.
स्वपुत्रेभ्यश्च सप्तभ्यस्तद्द्वीपं सन्तधाभजत् । वसुश्च वसुदानश्च तथा दृढरुचिः परः
त्याने ते बेट आपल्या सात मुलांमध्ये वाटले. त्या मुलांची नावे होती: वसु, वसुदान, दृढरुचि, पर, नाभिगुप्त, स्तुत्यव्रत आणि विविक्तनामदेव.
नाभिगुप्तस्तुत्यव्रतौ विविक्तनामदेवकौ । तेषां वर्षेषु सप्तैव सीमागिरिवराः स्मृताः
नाभिगुप्त, स्तुत्यव्रत आणि विविक्तनामदेव—या सातही प्रदेशांना मोठ्या पर्वतांनी सीमा घातली आहे, असे सांगितले जाते.
नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत । चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः
इथे सात नद्या आहेत, त्यांची नावे ऐका: चक्र, चतुःशृंग, कपिल, चित्रकूटक,
देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविण सप्त पर्वताः । रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च
देवानिक, ऊर्ध्वर्रोमा आणि द्रविण—हे सात पर्वत आहेत. तसेच रसकुल्या, मधुकुल्या आणि मित्रविंदा या नद्याही आहेत.
श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके । यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते
श्रुतविंदा, देवगर्भा, घृतच्यु आणि मंदमालिका—यांच्या पाण्याने कुशद्वीपातील सर्व लोक जगतात.
कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च । कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः
कुशल, कोविद, अभियुक्त आणि कुलक—ही त्या चार वर्णांची नावे आहेत.
जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः । यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः
तेथील सर्व लोक कर्मकुशल असून, अग्निरूप जातवेद या देवतेची देवतुल्य भावाने पूजा करतात.
परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज । एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः
हे जातवेद, तू प्रत्यक्ष हव्यवाहन अग्नि आहेस, जो परमब्रह्माला अर्पण नेतोस. यज्ञाने देवांच्या अंगरूप पुरुषाची पूजा करावी, असे तेथील सर्व लोक अग्नीची उपासना करतात.
भुवनकोशवर्णने क्रौञ्चशाकपुष्करद्वीपवर्णनम् नारद उवाच शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन । येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत्
भुवनांचा आणि क्रौंच, शाक, पुष्कर या बेटांचा वर्णन. नारद म्हणाले: हे सर्वार्थदर्शी, उरलेल्या बेटांचे प्रमाण सांग, ज्यामुळे ऐकताच परमानंद मिळतो.
श्रीरानारायण उवाच कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् । ततो बहिः क्रौंचद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः
श्री नारायण म्हणाले: कुशद्वीपाभोवती मोठे तुपाचे समुद्र आहे. त्याच्या पलीकडे क्रौंचद्वीप आहे, जो मागच्या द्वीपाच्या दुप्पट मोठा आहे.
क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौंचाद्रिरस्ति च । नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते
तो समुद्र क्षीराने वेढलेला आहे, आणि त्यात क्रौंच पर्वत आहे. हा पर्वत त्या बेटाची सीमा दर्शवतो.
योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् । क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः
हा पर्वत पूर्वी गुहाच्या शक्तीने फोडला गेला होता, क्षीरसमुद्राने तो न्हालेला आहे आणि वरुणाने त्याचे रक्षण केले आहे.
घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः । प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः
त्याचा तेजस्वी राजा घृतपृष्ठ नावाचा आहे. तो प्रियव्रताचा पुत्र असून सर्व लोक त्याला नमस्कार करतात.
स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ । पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन्
त्याने आपले बेट सात भागांत विभागले आणि आपल्या मुलांना दिले. त्या प्रदेशांना मुलांची नावे दिली आणि त्यांना राज्यकारभार दिला.
स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह । आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः
तो स्वतः भगवंताच्या आश्रयाला गेला. त्याची मुले होती: आम, मधुरुह, मेघपृष्ठ, सुधामक,
भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च । नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः
भ्राजिष्ठ, लोहितार्ण आणि वनस्पति. तसेच तिथे सात प्रसिद्ध पर्वत आणि सात नद्या आहेत.
शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः । नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः
त्या पर्वतांची नावे: शुक्ल, वर्धमान, भोजन, उपबर्हण, नंद, नंदन आणि सर्वतोभद्र.
अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च । वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा
नद्यांची नावे: अभया, अमृतौघा, आर्यका, तीर्थवती, वृत्तिरूपवती, शुक्ला आणि पवित्रवतिकाही.
एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते । पुरुषऋषभौ तद्वद् द्रविणाख्यश्च देवकः
या पवित्र पाण्याचा चारही वर्णांतील लोक पितात. त्याचप्रमाणे दोन श्रेष्ठ पुरुष आणि द्रविण नावाचा देवक हेदेखील त्याचा आस्वाद घेतात.
एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि । तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम्
हे चारही वर्णांतील पुरुष तिथे वास्तव्यास आहेत. तिथले लोक जलमय देव, म्हणजेच पाण्याचे अधिपती, यांची पूजा करतात.
पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः । आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः
ते लोक पूर्ण ओंजळीने आणि भक्तीभावाने विविध विधी करतात. हे पाणी पुरुषांची शक्ती लाभलेले असून, पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग यांना शुद्ध करते.
ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः । इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
हे पाणी आमचे पाप दूर करो, आम्हाला शुद्ध करो आणि आपल्या स्वरूपाने पृथ्वीला स्पर्श करो, अशी प्रार्थना मंत्रजपाच्या शेवटी विविध स्तोत्रांनी केली जाते.