व्यास उवाच विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा महालक्ष्मीः स्मितानना । उवाच परया प्रीत्या वचनं चारुहासिनी
व्यास म्हणतो: विष्णूचे शब्द ऐकून, महालक्ष्मी हसतमुखाने आणि मोठ्या प्रेमाने मधुर शब्द बोलली.
महालक्ष्मीरुवाच शृणु शौरे वचो मह्यं सगुणाहं चतुर्भुजा । मां जानासि न जानासि निर्गुणां सगुणालयाम्
महालक्ष्मी म्हणाली: हे शौरी, माझे शब्द ऐक. मी गुणांनी युक्त आणि चार हात असलेली आहे; तू मला ओळखतोस, पण निर्गुण आणि सर्व गुणांचे आश्रय असलेली मी आहे, हे तुला माहीत नाही.
त्वं जानीहि महाभाग तया तत्प्रकटीकृतम् । पुण्यं भागवतं विद्धि वेदसारं शुभावहम्
हे भाग्यवान, तिच्यामुळे हे सर्व प्रकट झाले आहे, असे जाण. हे भागवत पवित्र आहे, वेदांचा सार आहे आणि शुभता देणारे आहे, असे समज.
कृपां च महतीं मन्ये देव्याः शत्रुनिषूदन । यया प्रोक्तं परं गुह्यं हिताय तव सुव्रत
हे शत्रूंचा नाश करणारा, देवीची मोठी कृपा आहे असे मी मानतो, कारण तिच्या द्वारे हे श्रेष्ठ गुपित तुझ्या हितासाठी सांगितले गेले.
रक्षणीयं सदा चित्ते न विस्मार्यं कदाचन । सारं हि सर्वशास्त्राणां महाविद्याप्रकाशितम्
हे नेहमी मनात जपावे, कधीच विसरू नये; कारण हे सर्व शास्त्रांचा सार आहे आणि महान विद्या म्हणून प्रकट झाले आहे.
नातः परं वेदितव्यं वर्तते भुवनत्रये । प्रियोऽसि खलु देव्यास्त्वं तेन ते व्याहृतं वचः
या व्यतिरिक्त या तीनही जगात काहीच जाणण्यास उरलेले नाही; तू खरोखर देवीला प्रिय आहेस, म्हणून तुझ्यासाठी हे शब्द सांगितले गेले.
व्यास उवाच इति श्रुत्वा वचो देव्या महालक्ष्याश्चतुर्भुजः । दधार हृदये नित्यं मत्वा मन्त्रमनुत्तमम्
व्यास म्हणतो: अशा प्रकारे चार हात असलेल्या महालक्ष्मीचे शब्द ऐकून, त्याने ते श्रेष्ठ मंत्र नेहमी हृदयात ठेवले.
कालेन कियता तत्र तन्नाभिकमलोद्भवः । ब्रह्मा दैत्यभयात्त्रस्तो जगाम शरणं हरेः
काही काळानंतर, नाभिकमळातून जन्मलेला ब्रह्मा, दैत्यांच्या भीतीने घाबरून, हरिच्या आश्रयाला गेला.
ततः कृत्वा महायुद्धं हत्वा तौ मधुकैटभौ । जजाप भगवान्विष्णुः श्लोकार्धं विशदाक्षरम्
मग मोठे युद्ध करून, मधु आणि कैटभ यांना मारून, भगवंत विष्णूने तो श्लोकाचा अर्धा भाग स्पष्टपणे जप केला.
जपन्तं वासुदेवं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः । पप्रच्छ परमप्रीतः कञ्जजः कमलापतिम्
वासुदेव जप करताना पाहून, प्रजापती देव आनंदित होऊन, कमळातून जन्मलेल्या लक्ष्मीपतीला विचारू लागला.
किं त्वं जपसि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्ति वै । यत्कृत्वा पुण्डरीकाक्ष प्रीतोऽसि जगदीश्वर
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, तुम्ही जप का करता? तुमच्यापेक्षा मोठा कोणी आहे का? कमळासारख्या डोळ्यांच्या जगाच्या अधिपती, तुम्ही कशामुळे प्रसन्न होता?
हरिरुवाच मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा । विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा
हरी म्हणाले— भाग्यवान मित्रा, माझ्यात आणि तुझ्यात जी कृती आणि कारण यांच्या रूपाने असलेली शक्ती आहे, तीच ती भगवती शिवा आहे, हे लक्षात घे.
यस्याधारे जगत्सर्वं तिष्ठत्यत्र महार्णवे । साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी
जिच्या आधारावर हे सगळं जग या महासागरात उभं आहे, जी मूर्त रूपातली महान आणि अमाप, सनातन शक्ती आहे—
यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये
जिच्या द्वारे हे चराचर जग निर्माण होतं, ती देवी प्रसन्न झाली की, वर देणारी होते आणि माणसांना मुक्ती मिळवून देते.
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी
तीच ती श्रेष्ठ विद्या, मुक्तीचं मुख्य कारण आणि संसाराच्या बंधनाचंही कारण आहे; ती सर्वाधीशांचीही अधीशा आहे.
अहं त्वमखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिसम्भवम् । विद्धि ब्रह्मन्न सन्देहः कर्तव्यः सर्वदानघ
ब्रह्मा, मी, तू आणि हे संपूर्ण विश्व सगळं तिच्या चैतन्यशक्तीतून उत्पन्न झालं आहे, याबद्दल तुला कधीच शंका ठेवू नको.
श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं तद्वै भागवतं किल । विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा
ती देवीने अर्ध्या श्लोकात ते भागवत सांगितलं; त्याचा सविस्तर अर्थ द्वापरयुगाच्या सुरुवातीला प्रकट होईल.
व्यास उवाच ब्रह्मणा संगृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे । नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये
व्यास म्हणाले— ब्रह्मदेवाने विष्णूच्या नाभीतील कमळातून ते ज्ञान घेतलं आणि आपल्या अतिशय बुद्धिमान पुत्र नारदाला ते सांगितलं.
नारदेन तथा मह्यं दत्तं हि मुनिना पुरा । मया कृतमिदं पूर्णं द्वादशस्कन्धविस्तरम्
पूर्वी त्या ऋषी नारदाने ते मला दिलं; मी हे बाराशे विभागांमध्ये विस्तारलेलं संपूर्ण ग्रंथ तयार केलं.
तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम्
भाग्यवान मित्रा, हे ब्रह्माने मान्य केलेलं, पाच लक्षणांनी युक्त आणि देवीच्या श्रेष्ठ चरित्राने भरलेलं पुराण वाचा.
तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम्
हे तत्वज्ञानाच्या साराने परिपूर्ण, सर्वांसाठी श्रेष्ठ, धर्मशास्त्रासारखे पुण्यदायक आणि वेदांच्या अर्थांनी समृद्ध आहे.
वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् । ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम्
वृत्रासुर वधाची कथा, अनेक आख्यायिका, ब्रह्मविद्येचा खजिना आणि संसाराच्या महासागरातून तारून नेणारे हे ग्रंथ आहे.
गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः । पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ
भाग्यवान मित्रा, हे पुण्यदायक भागवत नावाचं पुराण घे, तू खरोखरच योग्य आणि बुद्धिमान आहेस, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.
अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु संग्रहम् । अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम्
याच्या अठरा हजार श्लोकांचा संक्षिप्त सारांश तयार कर, जे अज्ञान नष्ट करणारं, दिव्य आणि ज्ञानाचा तेजस्वी प्रकाश देणारं आहे.
सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् । शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम्
हे सुख, शांतता, समृद्धी, दीर्घायुष्य आणि मंगल देते; जे ऐकतात आणि वाचतात त्यांना पुत्र-पौत्रांची वाढ होते.
शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः । पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम्
माझा हा धर्मशील, लोमहर्षणाचा पुत्र शिष्य, तुझ्यासोबत हे शुभ पुराणसंग्रह वाचून दाखवेल.
सूत उवाच इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल । मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम्
सूती म्हणाले— असे त्याने आपल्या पुत्राला आणि मलाही सांगितले; मी ते सर्व विस्तृत पुराण ग्रहण केले.
शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे । न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः
शुकदेवाने ते पुराण शिकून, व्यासांच्या पवित्र आश्रमात राहिला; पण तो धर्मात्मा, ब्रह्माचा दुसरा पुत्र जसा, तसा, त्याला समाधान मिळाले नाही.
एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते । नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा
जो एकांतात राहतो, तो उदास आणि ओकळलेला दिसतो; तो ना खाण्याच्या मोहात फार गुंतलेला असतो, ना उपवासात रमतो.
चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति । किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद
शुक वेड्या विचारात गुंतलेला पाहून व्यासांनी आपल्या मुलाला विचारले, "माझ्या मुला, तू नेहमी काय विचार करतोस? कशामुळे तू अस्वस्थ आहेस, हे मला सांग."