एवं स्तुवति देवेशमर्यमा सह वर्षपैः । गीयते चापि भजते सर्वभूतभवं प्रभुम्
अशा प्रकारे आर्यमा आणि त्या प्रदेशातील लोक सर्व भूतांचा आधार असलेल्या प्रभूची स्तुती करतात आणि त्याची भक्ती करतात.
तथोत्तरेषु कुरुषु भगवान्यज्ञपूरुषः । आदिवाराहरूपोऽसौ धरण्या पूज्यते सदा
उत्तर कुरू प्रदेशात, यज्ञपुरुष असलेला भगवंत आदिवराह रूपात नेहमी पूजिला जातो आणि पृथ्वी त्याची पूजा करते.
सम्पूज्य विधिवद्देवं तद्भक्त्यार्द्रार्द्रहृत्कजा । भूमिः स्तौति हरिं यज्ञवाराहं दैत्यमर्दनम्
विधीपूर्वक देवाची पूजा करून, भक्तीने ओतप्रोत आणि प्रेमाने भरलेल्या हृदयाने, पृथ्वी हरी, यज्ञवराह, दैत्यांचा संहार करणारा याची स्तुती करते.
भूरुवाच ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महावराहाय नमः कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते
पृथ्वी म्हणते: ॐ, मंत्र आणि तत्त्वाचा आधार असलेल्या, यज्ञाचे कर्ता, महाध्वराचा भाग असलेल्या, महावराह, शुद्ध कर्म असलेल्या, त्रियुगस्वरूपा, तुला नमस्कार.
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मज्जन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थेर्नम ईरितात्मने
ज्याचे खरे रूप, जसे लाकडात अग्नी लपलेला असतो, तसे गुणांमध्ये लपलेले असते; ज्ञानी लोक मनाने शोधतात, तरीही ते गुप्त राहते. अशा क्रियामय स्वरूपाला मी वंदन करतो.
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुभिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- निंरस्तमायाकृतये नमोऽस्तु ते
ज्याचे स्वरूप द्रव्य, क्रिया, कारण, कर्ता, मायेचे गुण आणि वस्तू यांद्वारे जाणले जाते; ज्याचे रूप विवेचन आणि श्रेष्ठ बुद्धीने प्रकट होते, अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या तुला मी वंदन करतो.
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेष्मितुमीक्षितुर्गुणैः । माया यथाऽयो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे
ज्यांच्या इच्छेनुसार, आपल्या गुणांनी हे विश्व निर्माण, स्थिती आणि संहार होते, आणि ज्यांची माया जशी हवी तशी फिरते, जणू काही चाकाला आधार देणारा दगड; अशा सर्व गुण आणि कर्मांचे साक्षी असलेल्या, आधाररूप असलेल्या प्रभू, तुला माझा नमस्कार.
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकरः । कृत्वाग्रदंष्ट्रं निरगादुदन्वतः क्रीडन्निवेभः प्रणतास्मि तं विभुम्
ज्यांनी सृष्टीच्या प्रारंभी वराहाचा अवतार घेऊन, युद्धात अडथळा आणणाऱ्या दैत्याचा नाश केला आणि पृथ्वीला आपल्या मोठ्या सुळ्यावर ठेवून समुद्रातून वर काढले, आणि मोठ्या हत्तीप्रमाणे खेळत राहिले, त्या सर्वशक्तिमान प्रभूला मी वंदन करतो.
किम्पुरुषे वर्षेऽस्मिन्भगवन्तं दाशरथिं च सर्वेशम् । सीतारामं देवं श्रीहनुमानादिपूरुषं स्तौति
या किम्पुरुष प्रदेशात, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेले श्रीहनुमान, दशरथकुमार, सर्वांचा अधिपती, सीतेचे प्रिय राम, देवस्वरूप, आदिपुरुष यांची स्तुती करतात.
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो । कुतोऽन्यथा स्याद्ऽऽरमतः स्व आत्मनः सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य
हे प्रभो, तुझा मर्त्यलोकातील अवतार केवळ मानवांना शिकवण्यासाठी किंवा राक्षसांचा नाश करण्यासाठीच नाही; कारण, नेहमी आनंदी असलेल्या परमेश्वराने सीतेमुळे झालेली दुःखे कशी अनुभवली असती?
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस्विलोक्यां भगवान्वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्षणं चापि विहातुमर्हति
तो परमात्मा, आत्मज्ञान प्राप्त केलेल्यांचा खरा मित्र, वासुदेव, कधीच संसाराशी आसक्त होत नाही; तो स्त्रीमुळे निर्माण होणाऱ्या अशुद्धतेला कधीच भोगत नाही आणि आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा त्यागही करत नाही.
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न चुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतुः । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः
जन्म, मोठेपण, सौभाग्य, वाणी, बुद्धी किंवा रूप हे समाधानाचे कारण नाही; तरीही, ज्याने त्यांना निर्माण केले, त्या लक्ष्मणाच्या मोठ्या भावाने वनातील लोकांशी मैत्री केली—हे किती अद्भुत आहे!
सुरोऽसुरो वाप्यथवा नरोऽनरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान् दिवम्
देव, दानव, मानव किंवा अमानव, जो कोणी संपूर्ण मनाने, शुभकर्माचा जाणकार, मानवस्वरूप हरिरूप रामाची भक्ती करतो, ज्याने कोसलवासीयांना स्वर्गात नेले, तो सर्वोच्च स्थान प्राप्त करतो.
श्रीनारायण उवाच एवं किम्पुरुषे वर्षे सत्यसन्धं दृढव्रतम् । रामं राजीवपत्राक्षं हनुमान् वानरोत्तमः
श्रीनारायण म्हणाले: किम्पुरुष प्रदेशात, सत्यप्रतिज्ञ, दृढव्रती, कमलनयन रामाची, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हनुमान नेहमी स्तुती करतात.
स्तौति गायति भक्त्या च संपूजयति सर्वशः । य एतच्छृणुयाच्चित्रं रामचन्द्रकथानकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा याति रामसलोकताम्
तो भक्तिभावाने सर्व प्रकारे रामाची स्तुती करतो, गातो आणि पूजन करतो; जो कोणी ही अद्भुत रामकथा ऐकतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होऊन तो रामासमाच लोकात स्थान मिळवतो.
भुवनकोशवर्णने भारतवर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भारताख्ये च वर्षेऽस्मिन्नहमादिजपूरुषः । तिष्ठामि भवता चैव स्तवनं क्रियतेऽनिशम्
श्रीनारायण म्हणाले: या भारत नावाच्या देशात मी आदिपुरुष म्हणून वास करतो, आणि तू नेहमी माझी स्तुती करतोस.
इदं हि योगेश्वरयोगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः
योगेश्वराच्या योगकौशल्याचा हा खरा अर्थ आहे, जो भगवंत हिरण्यगर्भांनी सांगितला—म्हणजे मृत्यूसमयी, सर्व गुणांपासून पार असलेल्या तुझ्यावर भक्तीने मन एकाग्र करावे आणि अशुद्ध देहाचा त्याग करावा.
यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया- द्यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम्
जसा या आणि त्या जगातील सुखाची लालसा असलेला माणूस मुलं, पत्नी, संपत्ती यांचा विचार करीत असतो, तसा ज्ञानी माणूस अशुद्ध देह नष्ट होईल या भीतीने प्रयत्न करतो; पण त्याचा तो प्रयत्न फक्त व्यर्थ कष्टच ठरतो.
तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वं माययाहं ममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावजम्
हे प्रभो, तुझ्या मायेमुळे मी या अशुद्ध देहाशी ममता धरली आहे; तूच माझ्या या कठीण बंधनाला लवकर तोड. आमच्या स्वभावातून निर्माण होणारा आणि तुझ्यात स्थिर राहणारा योग आम्हाला प्राप्त होऊ दे.
एवं स्तौति सदा देवं नारायणमनामयम् । नारदो मुनिशार्दूलः प्रज्ञाताखिलसारदृक्
असा हा सर्वांचा सार जाणणारा, मुनीमध्ये श्रेष्ठ नारद, नेहमीच दोषरहित नारायणाची स्तुती करतो.
अस्मिन् वै भारते वर्षे सरिच्छैलास्तु सन्ति हि । तान्प्रवक्ष्यामि देवर्षे शृणुष्वैकाग्रमानसः
या भारत देशात अनेक नद्या आणि डोंगर आहेत; हे देवरषे, मी ते तुला सांगतो, तू एकाग्र मनाने ऐक.
मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकश्च त्रिकूटकः । ऋषभः कूटकः कोल्लः सह्यो देवगिरिस्तथा
मलय, मंगळप्रस्थ, मैनाक, त्रिकूट, ऋषभ, कूटक, कोल्ल, सह्य आणि देवगिरी—हे ते पर्वत आहेत.
ऋष्यमूकश्च श्रीशैलो व्यङ्कटाद्रिर्महेन्द्रकः । वारिधारश्च विन्ध्यश्च मुक्तिमानृक्षपर्वतः
ऋष्यमूक, श्रीशैल, व्यंकटगिरी, महेंद्र, वारिधारा, विंध्य, मुक्तिमान आणि ऋक्षपर्वत — हे सर्व पर्वत आहेत.
पारियात्रस्तथा द्रोणश्चित्रकूटगिरिस्तथा । गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलपर्वतः
पारियात्र, द्रोण, चित्रकूट, गोवर्धन, रैवत, ककुभ आणि नीलपर्वत — हेही पर्वत आहेत.
गौरमुखश्चेन्द्रकीलो गिरिः कामगिरिस्तथा । एते चान्येऽप्यसंख्याता गिरयो बहुपुण्यदाः
गौरमुख, इंद्रकील, कामगिरी आणि असे असंख्य पुण्य देणारे डोंगर आहेत.
एतदुत्पन्नसरितः शतशोऽथ सहस्रशः । पानावगाहनस्नानदर्शनोत्कीर्तनैरपि
या पर्वतांमधून शेकडो-हजारो नद्या उगम पावतात, ज्या पिणे, स्नान, डुबकी, दर्शन किंवा स्तुती यामुळे,
नाशयन्ति च पापानि त्रिविधानि शरीरिणाम् । ताम्रपर्णी चन्द्रवशा कृतमाला वटोदका
शरीरधारकांच्या तिन्ही प्रकारच्या पापांचा नाश करतात. ताम्रपर्णी, चंद्रवशा, कृतमाळा आणि वटोदका या नद्या आहेत.
वैहायसी च कावेरी वेणा चैव पयस्विनी । तुङ्गभद्रा कृष्णवेणा शर्करावर्तका तथा
विहायसी, कावेरी, वेणा, पयस्विनी, तुंगभद्रा, कृष्णवेणा आणि शर्करावर्तका या नद्या देखील आहेत.
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम इति । आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मने उपासितलोकाय नमः । साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाभागाय नम इति । यत्तद्विशुद्धानुभवात्ममेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये
ॐ, उत्तम स्तोत्रांनी गौरविलेल्या भगवंतास नमस्कार; श्रेष्ठ गुण, आचार आणि व्रत असलेल्या, आत्मशिक्षित, सर्व लोकांनी पूजिलेल्या, सज्जनांच्या वचनांचा कस लावणाऱ्या, ब्राह्मणांचा देव, महापुरुष, अत्यंत भाग्यवान अशा प्रभूला नमस्कार. ज्यांचे स्वरूप पूर्णपणे शुद्ध, स्वतःच्या तेजाने सर्व गुणांचा नाश करणारे, अंतर्मुख, शांत, ज्ञानी लोकांना अनुभवता येणारे, नावरूपरहित आणि अहंकाररहित आहे, अशा त्या परमात्म्याला मी शरण जातो.
नारद उवाच ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति । कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः । द्रष्टुर्न दृश्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे
नारद म्हणाले: ॐ, उपशमस्वभाव असलेल्या, अहंकारापासून निवृत्त, काहीही नको असलेल्या, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ, नरनारायण, परमहंस, सर्वोच्च गुरु, आत्मारामांचे अधिपती, अशा भगवंतास माझे पुन्हा पुन्हा नमस्कार. जो सृष्टीचा कर्ता असूनही कर्मात बांधला जात नाही, देहात असूनही मारला जात नाही, आणि पाहणाऱ्याच्या किंवा दृश्याच्या गुणांनी कधीच लिप्त होत नाही, त्या आसक्तिरहित, निवृत्त साक्षीला माझा नमस्कार.