रम्यके नामवर्षे च मूर्तिं भगवतः पराम् । मात्स्यां देवासुरैर्वन्द्यां मनुः स्तौति निरन्तरम्
रम्यक नावाच्या प्रदेशात मनू नेहमी त्या भगवंताच्या मत्स्य रूपाची स्तुती करतो, ज्याची देव आणि दैत्यही पूजा करतात.
मनुरुवाच ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायौजसे बलाय महामत्स्याय नमः । अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वनः । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशे नय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम्
मनू म्हणतो: ॐ, सर्वश्रेष्ठ भगवंतास वंदन, सत्त्वस्वरूप, प्राणशक्ती, बळ, महा मत्स्यरूपाला नमस्कार. सर्व लोकपालांना न दिसता, तू सर्वत्र मोठ्या आवाजात वावरतोस. जसा मनुष्य लाकडी बाहुलीला नावाने चालवतो, तसा तू हे जग आपल्या इच्छेने चालवतोस.
यं लोकपालाः किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक् समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पदः सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते
ज्यांना लोकपालही मत्सराने ग्रासलेले असून, एकत्र येऊन किंवा वेगवेगळे प्रयत्न करूनही, या जगात दिसणारे द्विपाद, चतुष्पाद, सरपटणारे आणि स्थावर प्राणी यांना वाचवू शकले नाहीत.
भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरुक्रम तेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नमः
युगाच्या शेवटी, विश्वसमुद्राच्या लाटा उसळताना, तू पृथ्वी, औषधी आणि वनस्पतींचा आधार आहेस. माझ्यासह, हे महाबळवान, अजन्मा, तुझ्या शक्तीने तू सर्व जीवांचा आत्मा आहेस. तुला मी वंदन करतो.
एवं स्तौति च देवेशं मनुः पार्थिवसत्तमः । मत्स्यावतारं देवेशं संशयच्छेदकारणम्
असा हा मनू, राजांमध्ये श्रेष्ठ, देवांचा देव असलेल्या, संशय दूर करणाऱ्या मत्स्यावताराची स्तुती करतो.
ध्यानयोगेन देवस्य निर्धूताशेषकल्मषः । आस्ते परिचरन्भक्त्या महाभागवतोत्तमः
भगवंताच्या ध्यानयोगाने, सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, तो मनू भक्तीने सेवा करत, अत्यंत भाग्यशाली आणि श्रेष्ठ भक्त म्हणून राहतो.
भुवनकोशवर्णने हिरण्मयकिम्पुरुषवर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच हिरण्मये नाम वर्षे भगवान्कूर्मरूपधृक् । आस्ते योगपतिः सोऽयमर्यम्णा पूज्य ईड्यते
श्री नारायण म्हणतात: हिरण्मय नावाच्या प्रदेशात, योगाचा अधिपती असलेला भगवान कूर्म रूपात वास करतो आणि आर्यमा त्याची पूजा व स्तुती करतो.
अर्यमोवाच ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुण- विशेषणाय नोपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूमे नमोऽवस्थानाय नमस्ते । यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । संख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भना- त्तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे
आर्यमा म्हणतो: ॐ, सर्व सत्त्वांच्या गुणांचे विशेष ओळखणारा, ज्याचे स्थान कुणालाही कळत नाही, अशा भगवंतास वंदन. या रूपात, तुझ्या मायेमुळे असंख्य रूपे प्रकट होतात. त्याची मोजदाद नाही, सामान्य मार्गाने त्याला कळता येत नाही. अशा अवर्णनीय रूपाला मी वंदन करतो.
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौः खं क्षितिः शैलसरित्समुद्रं द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एकः
ज्याला एकच नाव आहे, पण जो गर्भातून, घामातून, अंड्यातून, अंकुरातून जन्मणारे, चल-अचल, देव, ऋषी, पितर, भूत, इंद्र, आकाश, अवकाश, पृथ्वी, पर्वत, नद्या, समुद्र, द्वीप, ग्रह, तारे — या सर्वांमध्ये व्यापलेला आहे.
यस्मिनसंख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभिः कल्पितेयम् । संख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नमः सांख्यनिदर्शनाय ते
ज्याच्यामध्ये कवींनी असंख्य नाव, रूप, आकार कल्पिले, पण ज्याची खरी संख्या तत्त्वदर्शींनी नाकारली आहे, त्या सांख्यदर्शनाच्या मूर्तिमंत उदाहरणाला मी वंदन करतो.
एवं स्तुवति देवेशमर्यमा सह वर्षपैः । गीयते चापि भजते सर्वभूतभवं प्रभुम्
अशा प्रकारे आर्यमा आणि त्या प्रदेशातील लोक सर्व भूतांचा आधार असलेल्या प्रभूची स्तुती करतात आणि त्याची भक्ती करतात.
तथोत्तरेषु कुरुषु भगवान्यज्ञपूरुषः । आदिवाराहरूपोऽसौ धरण्या पूज्यते सदा
उत्तर कुरू प्रदेशात, यज्ञपुरुष असलेला भगवंत आदिवराह रूपात नेहमी पूजिला जातो आणि पृथ्वी त्याची पूजा करते.
सम्पूज्य विधिवद्देवं तद्भक्त्यार्द्रार्द्रहृत्कजा । भूमिः स्तौति हरिं यज्ञवाराहं दैत्यमर्दनम्
विधीपूर्वक देवाची पूजा करून, भक्तीने ओतप्रोत आणि प्रेमाने भरलेल्या हृदयाने, पृथ्वी हरी, यज्ञवराह, दैत्यांचा संहार करणारा याची स्तुती करते.
भूरुवाच ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महावराहाय नमः कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते
पृथ्वी म्हणते: ॐ, मंत्र आणि तत्त्वाचा आधार असलेल्या, यज्ञाचे कर्ता, महाध्वराचा भाग असलेल्या, महावराह, शुद्ध कर्म असलेल्या, त्रियुगस्वरूपा, तुला नमस्कार.
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मज्जन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थेर्नम ईरितात्मने
ज्याचे खरे रूप, जसे लाकडात अग्नी लपलेला असतो, तसे गुणांमध्ये लपलेले असते; ज्ञानी लोक मनाने शोधतात, तरीही ते गुप्त राहते. अशा क्रियामय स्वरूपाला मी वंदन करतो.
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुभिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- निंरस्तमायाकृतये नमोऽस्तु ते
ज्याचे स्वरूप द्रव्य, क्रिया, कारण, कर्ता, मायेचे गुण आणि वस्तू यांद्वारे जाणले जाते; ज्याचे रूप विवेचन आणि श्रेष्ठ बुद्धीने प्रकट होते, अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या तुला मी वंदन करतो.
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेष्मितुमीक्षितुर्गुणैः । माया यथाऽयो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे
ज्यांच्या इच्छेनुसार, आपल्या गुणांनी हे विश्व निर्माण, स्थिती आणि संहार होते, आणि ज्यांची माया जशी हवी तशी फिरते, जणू काही चाकाला आधार देणारा दगड; अशा सर्व गुण आणि कर्मांचे साक्षी असलेल्या, आधाररूप असलेल्या प्रभू, तुला माझा नमस्कार.
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकरः । कृत्वाग्रदंष्ट्रं निरगादुदन्वतः क्रीडन्निवेभः प्रणतास्मि तं विभुम्
ज्यांनी सृष्टीच्या प्रारंभी वराहाचा अवतार घेऊन, युद्धात अडथळा आणणाऱ्या दैत्याचा नाश केला आणि पृथ्वीला आपल्या मोठ्या सुळ्यावर ठेवून समुद्रातून वर काढले, आणि मोठ्या हत्तीप्रमाणे खेळत राहिले, त्या सर्वशक्तिमान प्रभूला मी वंदन करतो.
किम्पुरुषे वर्षेऽस्मिन्भगवन्तं दाशरथिं च सर्वेशम् । सीतारामं देवं श्रीहनुमानादिपूरुषं स्तौति
या किम्पुरुष प्रदेशात, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेले श्रीहनुमान, दशरथकुमार, सर्वांचा अधिपती, सीतेचे प्रिय राम, देवस्वरूप, आदिपुरुष यांची स्तुती करतात.
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो । कुतोऽन्यथा स्याद्ऽऽरमतः स्व आत्मनः सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य
हे प्रभो, तुझा मर्त्यलोकातील अवतार केवळ मानवांना शिकवण्यासाठी किंवा राक्षसांचा नाश करण्यासाठीच नाही; कारण, नेहमी आनंदी असलेल्या परमेश्वराने सीतेमुळे झालेली दुःखे कशी अनुभवली असती?
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस्विलोक्यां भगवान्वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्षणं चापि विहातुमर्हति
तो परमात्मा, आत्मज्ञान प्राप्त केलेल्यांचा खरा मित्र, वासुदेव, कधीच संसाराशी आसक्त होत नाही; तो स्त्रीमुळे निर्माण होणाऱ्या अशुद्धतेला कधीच भोगत नाही आणि आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा त्यागही करत नाही.
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न चुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतुः । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः
जन्म, मोठेपण, सौभाग्य, वाणी, बुद्धी किंवा रूप हे समाधानाचे कारण नाही; तरीही, ज्याने त्यांना निर्माण केले, त्या लक्ष्मणाच्या मोठ्या भावाने वनातील लोकांशी मैत्री केली—हे किती अद्भुत आहे!
सुरोऽसुरो वाप्यथवा नरोऽनरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान् दिवम्
देव, दानव, मानव किंवा अमानव, जो कोणी संपूर्ण मनाने, शुभकर्माचा जाणकार, मानवस्वरूप हरिरूप रामाची भक्ती करतो, ज्याने कोसलवासीयांना स्वर्गात नेले, तो सर्वोच्च स्थान प्राप्त करतो.
श्रीनारायण उवाच एवं किम्पुरुषे वर्षे सत्यसन्धं दृढव्रतम् । रामं राजीवपत्राक्षं हनुमान् वानरोत्तमः
श्रीनारायण म्हणाले: किम्पुरुष प्रदेशात, सत्यप्रतिज्ञ, दृढव्रती, कमलनयन रामाची, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हनुमान नेहमी स्तुती करतात.
स्तौति गायति भक्त्या च संपूजयति सर्वशः । य एतच्छृणुयाच्चित्रं रामचन्द्रकथानकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा याति रामसलोकताम्
तो भक्तिभावाने सर्व प्रकारे रामाची स्तुती करतो, गातो आणि पूजन करतो; जो कोणी ही अद्भुत रामकथा ऐकतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होऊन तो रामासमाच लोकात स्थान मिळवतो.
भुवनकोशवर्णने भारतवर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भारताख्ये च वर्षेऽस्मिन्नहमादिजपूरुषः । तिष्ठामि भवता चैव स्तवनं क्रियतेऽनिशम्
श्रीनारायण म्हणाले: या भारत नावाच्या देशात मी आदिपुरुष म्हणून वास करतो, आणि तू नेहमी माझी स्तुती करतोस.
इदं हि योगेश्वरयोगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः
योगेश्वराच्या योगकौशल्याचा हा खरा अर्थ आहे, जो भगवंत हिरण्यगर्भांनी सांगितला—म्हणजे मृत्यूसमयी, सर्व गुणांपासून पार असलेल्या तुझ्यावर भक्तीने मन एकाग्र करावे आणि अशुद्ध देहाचा त्याग करावा.
यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया- द्यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम्
जसा या आणि त्या जगातील सुखाची लालसा असलेला माणूस मुलं, पत्नी, संपत्ती यांचा विचार करीत असतो, तसा ज्ञानी माणूस अशुद्ध देह नष्ट होईल या भीतीने प्रयत्न करतो; पण त्याचा तो प्रयत्न फक्त व्यर्थ कष्टच ठरतो.
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम इति । आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मने उपासितलोकाय नमः । साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाभागाय नम इति । यत्तद्विशुद्धानुभवात्ममेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये
ॐ, उत्तम स्तोत्रांनी गौरविलेल्या भगवंतास नमस्कार; श्रेष्ठ गुण, आचार आणि व्रत असलेल्या, आत्मशिक्षित, सर्व लोकांनी पूजिलेल्या, सज्जनांच्या वचनांचा कस लावणाऱ्या, ब्राह्मणांचा देव, महापुरुष, अत्यंत भाग्यवान अशा प्रभूला नमस्कार. ज्यांचे स्वरूप पूर्णपणे शुद्ध, स्वतःच्या तेजाने सर्व गुणांचा नाश करणारे, अंतर्मुख, शांत, ज्ञानी लोकांना अनुभवता येणारे, नावरूपरहित आणि अहंकाररहित आहे, अशा त्या परमात्म्याला मी शरण जातो.
नारद उवाच ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति । कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः । द्रष्टुर्न दृश्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे
नारद म्हणाले: ॐ, उपशमस्वभाव असलेल्या, अहंकारापासून निवृत्त, काहीही नको असलेल्या, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ, नरनारायण, परमहंस, सर्वोच्च गुरु, आत्मारामांचे अधिपती, अशा भगवंतास माझे पुन्हा पुन्हा नमस्कार. जो सृष्टीचा कर्ता असूनही कर्मात बांधला जात नाही, देहात असूनही मारला जात नाही, आणि पाहणाऱ्याच्या किंवा दृश्याच्या गुणांनी कधीच लिप्त होत नाही, त्या आसक्तिरहित, निवृत्त साक्षीला माझा नमस्कार.