तत्रापि भारतं वर्षं कर्मक्षेत्रमुशन्ति हि । अन्यानि चाष्टवर्षाणि भौमस्वर्गप्रदानि च
त्यातही भारत देशाला कर्मभूमी म्हणतात; उर्वरित आठ प्रदेश पृथ्वीवरच स्वर्गसुख देणारे आहेत.
स्वर्गिणां पुण्यशेषस्य भोगस्थानानि नारद । पुरुषाणां चायुतायुर्वज्राङ्गा देवसन्निभाः
नारद, स्वर्गातल्या पुण्यशेष असलेल्या लोकांसाठी ती सुखभोगाची ठिकाणं आहेत; तिथले पुरुष दहा हजार वर्षांचं आयुष्य लाभलेले, वज्रासारखी शरीरं असलेले आणि देवांसारखे दिसणारे आहेत.
पुरुषा नागसाहस्रैर्दशभिः परिकल्पिताः । महासौरतसन्तुष्टाः कलत्राढ्याः सुखान्विताः
ते पुरुष दहा हजार हत्तींची ताकद असलेले, मोठ्या प्रेमात तृप्त झालेले, अनेक पत्नी असलेले आणि सुखी आहेत.
एकवर्षोनके चायुष्याप्तगर्भाः स्त्रियोऽपि हि । त्रेतायुगसमः कालो वर्तते सर्वदैव हि
त्या प्रत्येक प्रदेशात स्त्रिया दीर्घायुषी, गर्भधारणेपासून मुक्त आणि तिथे काळ नेहमीच त्रेतायुगासारखा असतो.
भुवनकोशवर्णने इलावृतभद्राश्ववर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच तेषु वर्षेषु देवेशाः पूर्वोक्तैः स्तवनैः सदा । पूजयन्ति महादेवीं जपध्यानसमाधिभिः
श्री नारायण म्हणाले— त्या प्रदेशांमध्ये, हे देवाधिदेव, पूर्वी सांगितलेल्या स्तोत्रांनी, जप, ध्यान आणि समाधी यांच्याद्वारे, ते नेहमीच महादेवीची पूजा करतात.
सर्वर्तुकुसुमश्रेणी शोभिता वनराजयः । फलानां पल्लवानां च यत्र शोभा निरन्तरम्
तिथली अरण्यं सर्व ऋतूंमध्ये फुलांच्या गुच्छांनी सजलेली आहेत, आणि फळं व कोवळी पालवी यांची शोभा अखंड आहे.
तेषु काननवर्षेषु वर्षपर्वतसानुषु । गिरिद्रोणीषु सर्वासु निर्मलोदकराशिषु
त्या वनांनी भरलेल्या प्रदेशात, पर्वतांच्या उतारांवर, सर्व डोंगरदऱ्यांमध्ये आणि स्वच्छ पाण्याच्या ठिकाणी—
विकचोत्पलमालासु हंससारससञ्चयैः । विमिश्रितेषु तेष्वेव पक्षिभिः कूजितेषु च
फुललेल्या कमळांच्या माळांमध्ये, हंस आणि सारस यांच्या थव्यांसह, आणि पक्ष्यांच्या कूजनाने भरलेल्या त्या जागी—
जलक्रीडादिभिश्चित्रविनोदैः क्रीडयन्ति च । सुन्दरीललितभ्रूणां विलासायतनेषु च
तेथे विविध जलक्रीडा आणि मन रमवणाऱ्या खेळांमध्ये लोक रमतात, सुंदर आणि कोमल भुवया असलेल्या स्त्रियांच्या निवासस्थानी आनंद घेतात.
तत्रत्या विहरन्त्यत्र स्वैरं युवतिभिः सह । नवस्वपि च वर्षेषु भगवानादिपूरुषः
तिथले लोक तरुण स्त्रियांसोबत मुक्तपणे विहार करतात; आणि त्या नऊही प्रदेशांमध्ये, भगवान आदिपुरुष—
(नारायणाख्यो लोकानामनुग्रहरसैकदृक् ।) देवीमाराधयन्तास्ते स च सर्वैश्च पूज्यते । आत्मव्यूहेनेज्ययासौ सन्निधत्ते समाहितः
(नारायण नावाने ओळखला जाणारा, सर्व लोकांना कृपा करणारा,) ते देवीची आराधना करतात आणि तोही सर्वांचा पूज्य आहे; स्वतःच्या रूपातून आणि यज्ञाने, तो पूर्ण एकाग्रतेने तिथे वास करतो.
इलावृते तु भगवान् पद्मजाक्षिसमुद्भवः । एक एव भवो देवो नित्यं वसति साङ्गनः
इलावृत प्रदेशात, कमललोचन देवीपासून उत्पन्न झालेले भगवान, एकट्यानेच भवा देव म्हणून, आपल्या सेवकांसह, नेहमी तिथे वास करतात.
तत्क्षेत्रे नापरः कश्चित्प्रवेशं वितनोति च । भवान्याः शापतस्तत्र पुमान्तस्त्री भवति स्फुटम्
त्या पवित्र स्थळी दुसऱ्या कोणालाही प्रवेश नाही; भवानीच्या शापामुळे, तिथे कोणी पुरुष गेला तर तो स्पष्टपणे स्त्री होतो.
भवानीनाथकैः स्वीणामसंख्यैर्गणकोटिभिः । संरुध्यमानो देवेशो देवं सङ्कर्षणं भजन्
भवानीचे असंख्य सेवक आणि गणांनी वेढलेला देवांचा स्वामी, संकटात सापडून, संकर्षण देवाची भक्ती करू लागला.
आत्मना ध्यानयोगेन सर्वभूतहितेच्छया । तां तामसीं तुरीयां च मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः
आपल्या मनाने ध्यानधारणेत मग्न होऊन, सर्व जीवांच्या कल्याणाची इच्छा ठेवून, त्याने आपल्या मूळ तामस आणि चौथ्या स्वरूपाकडे गेला.
उपधावते चैकाग्रमनसा भगवानजः । श्रीभगवानुवाच ॐनमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसंख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति
एकाग्र मनाने, अजन्मा भगवंत त्या देवीकडे गेला आणि म्हणाला: 'ॐ, भगवंत महापुरुषाला नमस्कार, ज्याचे गुण अनंत आहेत, जो अनंत आहे, जो प्रकट नाही त्याला नमस्कार.'
भजे भजन्यारणपादपङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं भवापहं त्वा भव भावमीश्वरम्
मी त्या भगवंताच्या कमळासारख्या पायांची उपासना करतो, जो सर्व ऐश्वर्याचा खरा आधार आहे, भक्तांसाठी पुरेसा आहे, भक्तांचे पालन करणारा आहे, संसारदुःख दूर करणारा आहे—हे भव, मी तुला, सर्वांचा स्वामी, वंदन करतो.
न यस्य मायागुणकर्मवृत्तिभि- र्निरीक्षितो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नो स्त्रतमन्युरंहसा कस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मनः
ज्याची दृष्टी माया, गुण किंवा कर्म यांच्या हालचालींनी कधीच विचलित होत नाही—जसा परमेश्वराला अचानक आलेल्या रागानेही काही होत नाही—स्वतःवर विजय मिळवू इच्छिणारा कोण त्याचा सन्मान करणार नाही?
असद्दृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताग्रलोचनः । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रिया यत्पादयोः स्पर्शनधर्षितेन्द्रियाः
जो मायेच्या प्रभावामुळे वेगळा दिसतो—जसा मद्यपान केलेला मधाला पाणी समजतो—पण नागपत्नींना त्याची पूजा करण्याचा अधिकार नाही, कारण त्याच्या पायांचा स्पर्श जरी झाला तरी त्यांचे इंद्रिये जिंकली जातात.
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमं त्रिभिर्विहीनं यमनन्तमॄषयः । न वेद सिद्धार्थमिव क्यचित्स्थितं भूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु
महर्षी म्हणतात की त्याची सृष्टी, स्थिती आणि संहार हे तिन्ही गुणांपासून मुक्त आणि अनंत आहेत; त्याचा खरा हेतू कुणालाही माहीत नाही, जसा हजार शिखरांच्या पर्वतात पृथ्वी पूर्णपणे ओळखता येत नाही.
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान् विज्ञानधिष्ण्यो भगवानजः किल । यत्सवतोऽहं त्रिवृता स्वतेजसा वैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे
ज्याच्यात सुरुवातीला महान गुणरूप प्रकट झाले, जो ज्ञानात स्थित आहे, जो खरा अजन्मा स्वामी आहे—त्याच्या स्वतःच्या तेजाने मी त्रैविध्य रूपे, वैकारिक, तामस आणि इंद्रिय रूपे निर्माण करतो.
एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः । महानहंवैकृततामसेन्द्रियाः सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम्
आम्ही सर्व त्या महान आत्म्याच्या अधीन आहोत, जसे दोऱ्याने बांधलेले पक्षी; आमच्यातील मोठे अहंकार, तामस आणि इंद्रिय रूपे त्याच्या कृपेने हे सर्व निर्माण करतात.
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणीं मायां जनोऽयं गुरुसर्गमोहितः । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसा तस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने
ही सृष्टी, त्याच्या मायेने आणि मोठ्या सर्जनाने मोहित झालेली, कर्माच्या चक्रात गुंतलेली आहे आणि मुक्तीचा मार्ग ओळखू शकत नाही; त्या सृष्टी-विनाशाच्या मूळस्वरूपाला मी वंदन करतो.
श्रीनारायण उवाच एवं स भगवान् रुद्रो देवं सङ्कर्षणं प्रभुम् । इलावृतमुपासीत देवीगणसमाहितः
श्रीनारायण म्हणाले: अशा प्रकारे, भगवंत रुद्र, देवींच्या समूहासह, इलावृत प्रदेशात प्रभू संकर्षणाची उपासना करू लागला.
तथैव धर्मपुत्रोऽसौ नाम्ना भद्रश्रवा इति । तत्कुलस्यापि पतयः पुरुषा भद्रसेवकाः
त्याचप्रमाणे, धर्माचा पुत्र, भद्रश्रव नावाचा, आणि त्याच्या वंशातील पुरुष, भद्रसेवक, यांनीही पूजा केली.
भद्राश्ववर्षे तां मूर्तिं वासुदेवस्य विश्रुताम् । हयमूर्तिभिदा तां तु हयग्रीवपदाङ्किताम्
भद्राश्व देशात, त्यांनी वासुदेवाच्या त्या प्रसिद्ध अश्वमुखी मूर्तीची उपासना केली, जी हयग्रीवाच्या पावलांनी चिन्हित होती.
परमेण समाध्यन्यवारकेण नियन्त्रिताम् । एवमेव च तां मूर्तिं गृणन्त उपयान्ति च
परम एकाग्रतेने आणि अखंड ध्यानाने स्वतःला संयमित करून, त्यांनी त्या मूर्तीचे स्तवन केले आणि तिच्या जवळ गेले.
भद्रश्रवस ऊचुः ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति । अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितं घ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्न सद्यर्हि विकर्म सेवितुं निर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीवुषुः
भद्रश्रव आणि त्याचे अनुयायी म्हणाले: 'ॐ, धर्मस्वरूप भगवंत, आत्म्याचे शुद्धीकरण करणारा, तुला नमस्कार.' अहो, भगवंताची लीला किती अद्भुत आहे! लोक संकटात सापडले तरी त्यांना कळत नाही; ध्यान करतात, पण चुकीची कर्मे सोडायला तयार नाहीत; जगायची इच्छा ठेवून, ते स्वतःच्या मुलाला आणि वडिलांना सोडतात.
वदन्ति विश्वं कवयः स्म नश्वरं पश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चितः । तथापि मुह्यन्ति तवाज मायया सुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम्
ज्ञानी लोक सांगतात की हे विश्व नश्वर आहे, आणि आत्मज्ञान असलेले हे पाहतात; तरीही, तुझ्या मायेने ते सगळे गोंधळतात, हे अजन्मा प्रभो. तुझे कृत्य खरोखरच अद्भुत आहे; मी तुला वंदन करतो.
विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म ते ह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृतः । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणे सर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुतः
विश्वाची सृष्टी, स्थिती आणि संहार ही तुझी कर्मे, जरी तू कर्ता नसूनही, सर्वांनी मान्य केली आहेत; यात आश्चर्य नाही, कारण तूच कारण आणि परिणाम, सर्वत्र व्यापलेला आणि सर्वात वेगळा, सर्व काही तुझ्यातच आहे.