प्रागायतौ पूर्ववृत्तौ महापर्वतराजकौ । एवं चोत्तरतो मेरोस्त्रिशृङ्गमकरौ गिरी
हे दोन्ही पर्वत सम उंचीचे आणि गोलाकार आहेत, हे पर्वतांचे राजे आहेत; त्याचप्रमाणे सुमेरूच्या उत्तरेला त्रिशृंग आणि मकरा हे पर्वत आहेत.
एतैश्चाद्रिवरैरष्टसंख्यैः परिवृतो गिरिः । सुमेरुः काञ्चनगिरिः परिभ्राजन् रविर्यथा
या आठ पर्वतांनी वेढलेला सुमेरू हा सुवर्णमय पर्वत सूर्याच्या किरणांनी वेढलेल्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
मेरोर्मूर्धनि धातुर्हि पुरी पङ्कजजन्मनः । मध्यतश्चोपक्लृप्तेयं दशसाहस्रयोजनैः
सुमेरूच्या शिखरावर कमळातून जन्मलेल्या धातूची नगरी आहे; मध्यभागी ही नगरी आहे, तिचे माप दहा हजार योजन आहे.
समानचतुरस्रां च शातकौम्भमयीं पुरीम् । वर्णयन्ति महात्मानः परावरविदो बुधाः
ती नगरी पूर्णपणे चौकोनी आणि सर्व बाजूंनी सारखी आहे, ती सोन्याची बनलेली आहे असे महान ज्ञानी आणि विद्वान सांगतात.
तां पुरीमनुलोकानामष्टानामीशिषां पराः । पुर्यः प्रख्यातसौवर्णरूपास्ताश्च यथादिशम्
ती नगरी आठ लोकांच्या जगाच्या अधिपतींचे श्रेष्ठ स्थान आहे; या सुवर्णमय नगरांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत.
यथारूपं सार्धनेत्रसहस्रप्रमिताः कृताः । मेरोर्नव पुराणि स्युर्मनोवत्यमरावती
त्यांची रचना आणि माप एक हजार पाचशे योजन आहे; सुमेरूवरील नऊ नगरे म्हणजे मनोवती, अमरावती...
तेजोवती संयमनी तथा कृष्णाङ्गनापरा । श्रद्धावती गन्धवती तथा चान्या महोदया
तेजोवती, संयमनी, कृष्णांगना, श्रद्धावती, गंधवती आणि महोदय या तिथे होत्या.
यशोवती च ब्रह्मेन्द्रवह्न्यादीनां यथाक्रमम् । तत्रैव यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्भगवतो विभोः
यशोवतीही होती, ती ब्रह्मा, इंद्र, अग्नी आणि इतरांच्या योग्य क्रमाने होती; तिथेच यज्ञचिन्ह असलेले भगवान विष्णूही होते.
वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नस्य च नारद । अण्डोर्ध्वभागरन्ध्रस्य मध्यात्संविशती दिवः
नारद, डाव्या पायाच्या अंगठ्याच्या नखाने फोडलेल्या अंडाच्या वरच्या भागाच्या मधून,
मूर्धन्यवततारेयं गङ्गा संविशती विभो । लोकानामखिलानां च पापहारिजलाकुला
भगवंताच्या शिरावरून गंगा वाहू लागली, ती स्वर्गात गेली आणि तिचे पाणी सर्व लोकांचे पाप दूर करणारे आहे.
इयं च साक्षाद्भगवत्पदी लोकेषु विश्रुता । कालेन महता सा तु युगसाहस्रकेण तु
हीच नदी लोकांमध्ये भगवत्पदी म्हणून प्रसिद्ध आहे; मोठ्या काळानंतर, हजारो युगांनंतर,
दिवो मूर्धानमागत्य देवी देवनदीश्वरी । यत्तद्विष्णुपदं नाम स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ती देवी, देवनद्यांची अधिष्ठात्री, स्वर्गाच्या शिरावर पोहोचली; ते ठिकाण 'विष्णुपद' म्हणून तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
औत्तानपादिर्यत्रास्ते ध्रुवः परमपावनः । भगवत्पादयुगलं पद्मकोशरजो दधत्
तेथे उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव हा अत्यंत पवित्र स्थितीत वास करतो, आणि त्याने भगवंताच्या कमळासारख्या पायांची धूळ धारण केली आहे.
अद्याप्यास्ते स राजर्षिः पदवीमचलां श्रितः । तत्र सप्तर्षयस्तस्य प्रभावज्ञा महाशयाः
आजही तो राजर्षी तिथेच आहे, अढळ मार्गावर स्थित आहे; तिथे सात ऋषी, त्याच्या तेजाची ओळख असलेले महाज्ञानी,
प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति सर्वलोकहितेप्सवः । आत्यन्तिकी सिद्धिरियं तपतां सिद्धिदायिनी
सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी त्याची प्रदक्षिणा करतात; हीच अंतिम सिद्धी आहे, ती तप करणाऱ्यांना सिद्धी देते.
आद्रियन्ते च शिरसा जटाजूटोषितेन च । ततो विष्णुपदाद्देवी नैकसाहस्रकोटिभिः
ते जटा बांधून आणि मस्तक झुकवून तिला आदर देतात; मग विष्णुपदावरून देवी अनंत कोटी दिव्य विमानांनी उतरते.
विमानैराकुले देवयानेऽवतरती च सा । चन्द्रमण्डलमाप्लाव्य पतन्ती ब्रह्यसद्यनि
ती चंद्रमंडलाने भरलेली, देवयात्रेच्या मार्गाने उतरते आणि चंद्रलोकात पाणी पसरवून ब्रह्माच्या सदनाकडे जाते.
चतुर्धा भिद्यमाना सा ब्रह्मलोके च नारद । चतुर्भिर्नामभिर्देवी चतुर्दिशमभिसृता
नारद, ब्रह्मलोकात तिला चार भागांत विभागले गेले, आणि ती देवी चार नावांनी, चार दिशांना प्रवाहित झाली.
सरितां च नदीनां च पतिमेवान्वपद्यत । सीता चालकनन्दा च चतुर्भद्रेति* नामभिः
ती सर्व नद्या आणि प्रवाहांची स्वामिनी झाली; तिला सीता, अलकानंदा आणि चतुर्भद्र अशी नावे मिळाली.
*चक्षुर्भद्रेति? सीता च ब्रह्मसदनाच्छिखरेभ्यः क्षमाभृताम् । केसराभिधनाम्ना च प्रस्रवन्ती च स्वर्णदी
सीता, ब्रह्माच्या सदनातून पर्वतांच्या शिखरावरून, केसरा या नावाने आणि प्रस्रवणी, सुवर्णनदी म्हणूनही ओळखली जाते.
गन्धमादनमूर्ध्नीह पतिता पापहारिणी । अन्तरेण तु भद्राश्ववर्षं प्राच्यां समागता
गंधमादन पर्वताच्या शिखरावर पडून ती पापांचा नाश करणारी ठरली; भद्राश्व देशातून पूर्वेकडील समुद्रात पोहोचली.
क्षारोदधिं गता सा तु द्युनदी देवपूजिता । ततो माल्यवतः शृङ्गाद् द्वितीया परिनिर्गता
ती देवांनी पूजित असलेली दिव्य नदी क्षारसमुद्रात पोहोचली; मग मल्यवत पर्वताच्या शिखरावरून दुसरी धारा बाहेर पडली.
ततो वेगवती भूत्वा केतुमालं समागता । चक्षुर्नाम्नी देवनदी प्रतीच्यां दिश्युपागता
मग ती वेगवती होऊन केतुमाल देशात पोहोचली; चक्षु नावाची देव नदी पश्चिम दिशेला वाहू लागली.
सरितां पतिमाविष्टा सा गङ्गा देववन्दिता । ततस्तृतीया धारा तु नाम्ना ख्याता च नारद
ती गंगा, सर्व नद्यांची अधीश्वरी, देवांनी वंदन केलेली, तिथे प्रकट झाली; मग तिसरी धारा, नारद, नावाने प्रसिद्ध झाली.
पुण्या चालकनन्दा वै दक्षिणेनाब्जभूपदात् । वनानि गिरिकूटानि समतिक्रम्य चागता
पुण्यवंत अशी अलकानंदा नदी, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाच्या निवासस्थानाच्या दक्षिण बाजूने निघून, अनेक वनं आणि डोंगरशिखरं ओलांडून इथे आली आहे.
हेमकूटं गिरिवरं प्राप्तातोऽपीह निर्गता । अतिवेगवती भूत्वा भारतं चागतापरा
ती अलकानंदा नदी हेमकूट नावाच्या उत्तम पर्वतावर पोहोचली आणि तिथून दुसऱ्या जलधारेसारखी वेगाने वाहत भारत देशात आली.
दक्षिणं जलधिं प्राप्ता तृतीया सा सरिद्वरा । यस्याः स्नानाय सरतां मनुजानां पदे पदे
ती तिसरी महानदी दक्षिण समुद्राला मिळाली, आणि तिच्या पाण्यात जे माणसं प्रत्येक ठिकाणी स्नान करतात—
राजसूयाश्वमेधादि फलं तु न हि दुर्लभम् । ततश्चतुर्थी धारा तु भृङ्गवत्पर्वतात्पुनः
त्यांना राजसूय, अश्वमेध यासारख्या मोठ्या यज्ञांचे फळ सहज मिळते; त्यानंतर चौथी धारा पुन्हा भृंगवत पर्वतावरून—
भद्राभिधा संस्रवन्ती कुरून्सन्तर्प्य चोत्तरान् । समुद्रं समनुप्राप्ता गङ्गा त्रैलोक्यपावनी
भद्रा नावाने ओळखली जाणारी ती नदी, उत्तरेकडील कुरु लोकांना तृप्त करून, समुद्रात मिळते—तीच गंगा, तीनही लोकांना पावन करणारी.
अन्ये नदाश्च नद्यश्च वर्षे वर्षेऽपि सन्ति हि । बहुशो मेरुमन्दारप्रसूताश्चैव नारद
नारद, प्रत्येक प्रदेशात अशी अनेक नद्या आणि प्रवाह आहेत, त्यापैकी बऱ्याचशा मेरू आणि मंदार या पर्वतांपासून उगम पावतात.