क्लमस्वेदादिदौर्गन्ध्यं जरामयमृतिभ्रमाः । शीतोष्णवातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसंचयाः
थकवा, घामाचा वास, वृद्धत्व, आजार, मृत्यूची भीती, थंडी-उष्णतेमुळे किंवा वाऱ्यामुळे रंग बदलणे, तोंडाचे विकार—
नापदश्चैव जायन्ते यावज्जीवं सुखं भवेत् । नैरन्तर्येण तत्स्याद्वै सुखं निरतिशायकम्
—या सगळ्या त्रासांपैकी काहीच उद्भवत नाही, आणि जोपर्यंत आयुष्य आहे तोपर्यंत सुखच मिळते; हे सुख अखंड आणि अतुलनीय असते.
तत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्निवेशं च तद्गिरेः । सुवर्णमयनाम्नो वै सुमेरोः पर्वताः पृथक्
आता मी त्या पर्वताची रचना आणि सुवर्णमय नाव असलेल्या सुमेरूच्या वेगवेगळ्या पर्वतांचे वर्णन करतो.
गिरयो विंशतिपराः कर्णिकाया इवेह ते । केसरीभूय सर्वेऽपि मेरोर्मूलविभागके
तेथे वीस पर्वत आहेत, जसे कमळाच्या मध्यभागी पाकळ्या असतात तसे हे सर्व सुमेरूच्या मुळाशी किरणांसारखे उभे आहेत.
परितश्चोपक्लृप्तास्ते तेषां नामानि शृण्वतः । कुरङ्गः कुरगश्चैव कुसुम्भोऽथो विकङ्कतः
त्यांच्या भोवती हे पर्वत आहेत, त्यांची नावे ऐका—कुरंग, कुरग, कुसुंभ आणि विकंकट.
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा । निषधश्च शिनीवासः कपिलः शङ्ख एव च
त्रिकूट, शिशिर, पतंग, रुचक, निषध, शिनीवास, कपिल आणि शंख हे देखील आहेत.
वैदूर्यश्चारुधिश्चैव हंसो ऋषभ एव च । नागः कालञ्जरश्चैव नारदश्चेति विंशतिः
वैदूर्य, आरुधि, हंस, ऋषभ, नाग, कालंजर आणि नारद—हे मिळून वीस पर्वत आहेत.
भुवनकोशवर्णने पर्वतनदीवर्षादिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच गिरी मेरुं च पूर्वेण द्वौ चाष्टादशयोजनैः । सहस्रैरायतौ चोदग्द्विसहस्रं पृथूच्चकौ
श्री नारायण म्हणाले—सुमेरूच्या पूर्वेला दोन मोठे पर्वत आहेत, प्रत्येकी अठरा हजार योजन लांब आणि दोन हजार योजन रुंद व उंच.
जठरो देवकूटश्च तावेतौ गिरिवर्यकौ । मेरोः पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापरः
ही दोन श्रेष्ठ पर्वते म्हणजे जठर आणि देवकूट; सुमेरूच्या पश्चिमेला दोन पर्वत आहेत, त्यातील एक पवमान आहे.
पारियात्रश्च तौ तावद्विख्यातौ तुङ्गविस्तरौ । मेरोर्दक्षिणतः ख्यातौ कैलासकरवीरकौ
पारियात्र—हे दोन्ही पर्वत तितकेच मोठे आणि प्रसिद्ध आहेत; सुमेरूच्या दक्षिणेला कैलास आणि करवीर हे सुप्रसिद्ध पर्वत आहेत.
प्रागायतौ पूर्ववृत्तौ महापर्वतराजकौ । एवं चोत्तरतो मेरोस्त्रिशृङ्गमकरौ गिरी
हे दोन्ही पर्वत सम उंचीचे आणि गोलाकार आहेत, हे पर्वतांचे राजे आहेत; त्याचप्रमाणे सुमेरूच्या उत्तरेला त्रिशृंग आणि मकरा हे पर्वत आहेत.
एतैश्चाद्रिवरैरष्टसंख्यैः परिवृतो गिरिः । सुमेरुः काञ्चनगिरिः परिभ्राजन् रविर्यथा
या आठ पर्वतांनी वेढलेला सुमेरू हा सुवर्णमय पर्वत सूर्याच्या किरणांनी वेढलेल्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
मेरोर्मूर्धनि धातुर्हि पुरी पङ्कजजन्मनः । मध्यतश्चोपक्लृप्तेयं दशसाहस्रयोजनैः
सुमेरूच्या शिखरावर कमळातून जन्मलेल्या धातूची नगरी आहे; मध्यभागी ही नगरी आहे, तिचे माप दहा हजार योजन आहे.
समानचतुरस्रां च शातकौम्भमयीं पुरीम् । वर्णयन्ति महात्मानः परावरविदो बुधाः
ती नगरी पूर्णपणे चौकोनी आणि सर्व बाजूंनी सारखी आहे, ती सोन्याची बनलेली आहे असे महान ज्ञानी आणि विद्वान सांगतात.
तां पुरीमनुलोकानामष्टानामीशिषां पराः । पुर्यः प्रख्यातसौवर्णरूपास्ताश्च यथादिशम्
ती नगरी आठ लोकांच्या जगाच्या अधिपतींचे श्रेष्ठ स्थान आहे; या सुवर्णमय नगरांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत.
यथारूपं सार्धनेत्रसहस्रप्रमिताः कृताः । मेरोर्नव पुराणि स्युर्मनोवत्यमरावती
त्यांची रचना आणि माप एक हजार पाचशे योजन आहे; सुमेरूवरील नऊ नगरे म्हणजे मनोवती, अमरावती...
तेजोवती संयमनी तथा कृष्णाङ्गनापरा । श्रद्धावती गन्धवती तथा चान्या महोदया
तेजोवती, संयमनी, कृष्णांगना, श्रद्धावती, गंधवती आणि महोदय या तिथे होत्या.
यशोवती च ब्रह्मेन्द्रवह्न्यादीनां यथाक्रमम् । तत्रैव यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्भगवतो विभोः
यशोवतीही होती, ती ब्रह्मा, इंद्र, अग्नी आणि इतरांच्या योग्य क्रमाने होती; तिथेच यज्ञचिन्ह असलेले भगवान विष्णूही होते.
वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नस्य च नारद । अण्डोर्ध्वभागरन्ध्रस्य मध्यात्संविशती दिवः
नारद, डाव्या पायाच्या अंगठ्याच्या नखाने फोडलेल्या अंडाच्या वरच्या भागाच्या मधून,
मूर्धन्यवततारेयं गङ्गा संविशती विभो । लोकानामखिलानां च पापहारिजलाकुला
भगवंताच्या शिरावरून गंगा वाहू लागली, ती स्वर्गात गेली आणि तिचे पाणी सर्व लोकांचे पाप दूर करणारे आहे.
इयं च साक्षाद्भगवत्पदी लोकेषु विश्रुता । कालेन महता सा तु युगसाहस्रकेण तु
हीच नदी लोकांमध्ये भगवत्पदी म्हणून प्रसिद्ध आहे; मोठ्या काळानंतर, हजारो युगांनंतर,
दिवो मूर्धानमागत्य देवी देवनदीश्वरी । यत्तद्विष्णुपदं नाम स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ती देवी, देवनद्यांची अधिष्ठात्री, स्वर्गाच्या शिरावर पोहोचली; ते ठिकाण 'विष्णुपद' म्हणून तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे.
औत्तानपादिर्यत्रास्ते ध्रुवः परमपावनः । भगवत्पादयुगलं पद्मकोशरजो दधत्
तेथे उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव हा अत्यंत पवित्र स्थितीत वास करतो, आणि त्याने भगवंताच्या कमळासारख्या पायांची धूळ धारण केली आहे.
अद्याप्यास्ते स राजर्षिः पदवीमचलां श्रितः । तत्र सप्तर्षयस्तस्य प्रभावज्ञा महाशयाः
आजही तो राजर्षी तिथेच आहे, अढळ मार्गावर स्थित आहे; तिथे सात ऋषी, त्याच्या तेजाची ओळख असलेले महाज्ञानी,
प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति सर्वलोकहितेप्सवः । आत्यन्तिकी सिद्धिरियं तपतां सिद्धिदायिनी
सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी त्याची प्रदक्षिणा करतात; हीच अंतिम सिद्धी आहे, ती तप करणाऱ्यांना सिद्धी देते.
आद्रियन्ते च शिरसा जटाजूटोषितेन च । ततो विष्णुपदाद्देवी नैकसाहस्रकोटिभिः
ते जटा बांधून आणि मस्तक झुकवून तिला आदर देतात; मग विष्णुपदावरून देवी अनंत कोटी दिव्य विमानांनी उतरते.
विमानैराकुले देवयानेऽवतरती च सा । चन्द्रमण्डलमाप्लाव्य पतन्ती ब्रह्यसद्यनि
ती चंद्रमंडलाने भरलेली, देवयात्रेच्या मार्गाने उतरते आणि चंद्रलोकात पाणी पसरवून ब्रह्माच्या सदनाकडे जाते.
चतुर्धा भिद्यमाना सा ब्रह्मलोके च नारद । चतुर्भिर्नामभिर्देवी चतुर्दिशमभिसृता
नारद, ब्रह्मलोकात तिला चार भागांत विभागले गेले, आणि ती देवी चार नावांनी, चार दिशांना प्रवाहित झाली.
सरितां च नदीनां च पतिमेवान्वपद्यत । सीता चालकनन्दा च चतुर्भद्रेति* नामभिः
ती सर्व नद्या आणि प्रवाहांची स्वामिनी झाली; तिला सीता, अलकानंदा आणि चतुर्भद्र अशी नावे मिळाली.
*चक्षुर्भद्रेति? सीता च ब्रह्मसदनाच्छिखरेभ्यः क्षमाभृताम् । केसराभिधनाम्ना च प्रस्रवन्ती च स्वर्णदी
सीता, ब्रह्माच्या सदनातून पर्वतांच्या शिखरावरून, केसरा या नावाने आणि प्रस्रवणी, सुवर्णनदी म्हणूनही ओळखली जाते.