देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना । वसते कर्मफलदा कान्तारग्रहणेश्वरी
ती देवांची पूजनीय, मोठ्या उत्साहाची, काळरूप आणि विशालमुखी आहे. ती कर्माचे फळ देणारी, वन व पर्वतांची अधीश्वरी म्हणून वास करते.
करालदेहा कालाङ्गी कामकोटिप्रवर्तिनी । इत्येतैर्नामभिः पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी
ती कराळ शरीराची, काळ्या अंगाची आणि असंख्य इच्छा पूर्ण करणारी आहे. या नावांनी देवी सर्व देवतांची अधीश्वरी म्हणून पूजली जाते.
एवं कुमुदरूढो यो नाम्ना शतबलो वटः । तत्स्कन्धेभ्योऽधोमुखाश्च नदाः कुमुदमूर्धतः
अशा प्रकारे कुमुदावर आरूढ शतबल नावाचा वटवृक्ष आहे. त्याच्या फांद्यांवरून कुमुद शिखरावरून नद्या खाली वाहतात.
पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरादिभिः । शय्यासनाद्याभरणैः सर्वे कामदुघाश्च ते
दूध, मध, तूप, साखर, अन्न, वस्त्रे, तसेच शय्या, आसने, दागिने—हे सर्व त्यांच्यासाठी इच्छापूर्ती करणारे आहेत.
उत्तरेणेलावृतं ते प्लावयन्ति समन्ततः । मीनाक्षी तत्तले देवी देवासुरनिषेविता
उत्तर दिशेला त्या नद्या इलावृत प्रदेश सर्व बाजूंनी पाण्याने भरून टाकतात. त्या प्रदेशाच्या पृष्ठभागावर मीनाक्षी देवी देव व दैत्य यांच्याकडून सेवा मिळवते.
नीलाम्बरा रौद्रमुखी नीलालकयुता च सा । नाकिनां देवसंघानां फलदा वरदा च सा
ती निळ्या वस्त्रांची, रौद्र मुखाची आणि निळ्या केसांनी सजलेली आहे. ती देव आणि देवगणांना फळे व वर देणारी आहे.
अतिमान्यातिपूज्या च मत्तमातङ्गगामिनी । मदनोन्मादिनी मानप्रिया मानप्रियान्तरा
ती अत्यंत मान्य व पूज्य आहे, मदमस्त हत्तीप्रमाणे चालते. ती प्रेमाने वेडी करते, मानप्रिय आहे आणि ज्यांना मान प्रिय आहे त्यांना आवडते.
मारवेगधरा मारपूजिता मारमादिनी । मयूरवरशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभूः
ती मदनाच्या वेगाची धारण करणारी, मदनाने पूजली जाणारी आणि त्याला आनंद देणारी आहे. ती मोराच्या शोभेने अलंकृत आहे आणि मोरवाहनाची जननी आहे.
एभिर्नामपदैर्वन्द्या देवी सा मीनलोचना । जपतां स्मरतां मानदात्री चेश्वरसङ्गिनी
या मीनासारख्या डोळ्यांची देवीचे हे सर्व नावे आणि शब्दांनी भक्तीने स्तुती करावी. हे जपणारे आणि आठवण करणाऱ्यांना ती मान-सन्मान देते आणि तीच ईश्वराची प्रिय आहे.
तेषां नदानां पानीयपानानुगतचेतसाम् । प्रजानां न कदाचित्स्याद्वलीपलितलक्षणम्
ज्यांचे मन या नद्यांचे पाणी पिण्यात एकरूप झाले आहे, त्यांच्या अंगावर कधीच सुरकुत्या किंवा पांढरे केस दिसणार नाहीत.
क्लमस्वेदादिदौर्गन्ध्यं जरामयमृतिभ्रमाः । शीतोष्णवातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसंचयाः
थकवा, घामाचा वास, वृद्धत्व, आजार, मृत्यूची भीती, थंडी-उष्णतेमुळे किंवा वाऱ्यामुळे रंग बदलणे, तोंडाचे विकार—
नापदश्चैव जायन्ते यावज्जीवं सुखं भवेत् । नैरन्तर्येण तत्स्याद्वै सुखं निरतिशायकम्
—या सगळ्या त्रासांपैकी काहीच उद्भवत नाही, आणि जोपर्यंत आयुष्य आहे तोपर्यंत सुखच मिळते; हे सुख अखंड आणि अतुलनीय असते.
तत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्निवेशं च तद्गिरेः । सुवर्णमयनाम्नो वै सुमेरोः पर्वताः पृथक्
आता मी त्या पर्वताची रचना आणि सुवर्णमय नाव असलेल्या सुमेरूच्या वेगवेगळ्या पर्वतांचे वर्णन करतो.
गिरयो विंशतिपराः कर्णिकाया इवेह ते । केसरीभूय सर्वेऽपि मेरोर्मूलविभागके
तेथे वीस पर्वत आहेत, जसे कमळाच्या मध्यभागी पाकळ्या असतात तसे हे सर्व सुमेरूच्या मुळाशी किरणांसारखे उभे आहेत.
परितश्चोपक्लृप्तास्ते तेषां नामानि शृण्वतः । कुरङ्गः कुरगश्चैव कुसुम्भोऽथो विकङ्कतः
त्यांच्या भोवती हे पर्वत आहेत, त्यांची नावे ऐका—कुरंग, कुरग, कुसुंभ आणि विकंकट.
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा । निषधश्च शिनीवासः कपिलः शङ्ख एव च
त्रिकूट, शिशिर, पतंग, रुचक, निषध, शिनीवास, कपिल आणि शंख हे देखील आहेत.
वैदूर्यश्चारुधिश्चैव हंसो ऋषभ एव च । नागः कालञ्जरश्चैव नारदश्चेति विंशतिः
वैदूर्य, आरुधि, हंस, ऋषभ, नाग, कालंजर आणि नारद—हे मिळून वीस पर्वत आहेत.
भुवनकोशवर्णने पर्वतनदीवर्षादिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच गिरी मेरुं च पूर्वेण द्वौ चाष्टादशयोजनैः । सहस्रैरायतौ चोदग्द्विसहस्रं पृथूच्चकौ
श्री नारायण म्हणाले—सुमेरूच्या पूर्वेला दोन मोठे पर्वत आहेत, प्रत्येकी अठरा हजार योजन लांब आणि दोन हजार योजन रुंद व उंच.
जठरो देवकूटश्च तावेतौ गिरिवर्यकौ । मेरोः पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापरः
ही दोन श्रेष्ठ पर्वते म्हणजे जठर आणि देवकूट; सुमेरूच्या पश्चिमेला दोन पर्वत आहेत, त्यातील एक पवमान आहे.
पारियात्रश्च तौ तावद्विख्यातौ तुङ्गविस्तरौ । मेरोर्दक्षिणतः ख्यातौ कैलासकरवीरकौ
पारियात्र—हे दोन्ही पर्वत तितकेच मोठे आणि प्रसिद्ध आहेत; सुमेरूच्या दक्षिणेला कैलास आणि करवीर हे सुप्रसिद्ध पर्वत आहेत.
प्रागायतौ पूर्ववृत्तौ महापर्वतराजकौ । एवं चोत्तरतो मेरोस्त्रिशृङ्गमकरौ गिरी
हे दोन्ही पर्वत सम उंचीचे आणि गोलाकार आहेत, हे पर्वतांचे राजे आहेत; त्याचप्रमाणे सुमेरूच्या उत्तरेला त्रिशृंग आणि मकरा हे पर्वत आहेत.
एतैश्चाद्रिवरैरष्टसंख्यैः परिवृतो गिरिः । सुमेरुः काञ्चनगिरिः परिभ्राजन् रविर्यथा
या आठ पर्वतांनी वेढलेला सुमेरू हा सुवर्णमय पर्वत सूर्याच्या किरणांनी वेढलेल्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
मेरोर्मूर्धनि धातुर्हि पुरी पङ्कजजन्मनः । मध्यतश्चोपक्लृप्तेयं दशसाहस्रयोजनैः
सुमेरूच्या शिखरावर कमळातून जन्मलेल्या धातूची नगरी आहे; मध्यभागी ही नगरी आहे, तिचे माप दहा हजार योजन आहे.
समानचतुरस्रां च शातकौम्भमयीं पुरीम् । वर्णयन्ति महात्मानः परावरविदो बुधाः
ती नगरी पूर्णपणे चौकोनी आणि सर्व बाजूंनी सारखी आहे, ती सोन्याची बनलेली आहे असे महान ज्ञानी आणि विद्वान सांगतात.
तां पुरीमनुलोकानामष्टानामीशिषां पराः । पुर्यः प्रख्यातसौवर्णरूपास्ताश्च यथादिशम्
ती नगरी आठ लोकांच्या जगाच्या अधिपतींचे श्रेष्ठ स्थान आहे; या सुवर्णमय नगरांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत.
यथारूपं सार्धनेत्रसहस्रप्रमिताः कृताः । मेरोर्नव पुराणि स्युर्मनोवत्यमरावती
त्यांची रचना आणि माप एक हजार पाचशे योजन आहे; सुमेरूवरील नऊ नगरे म्हणजे मनोवती, अमरावती...
तेजोवती संयमनी तथा कृष्णाङ्गनापरा । श्रद्धावती गन्धवती तथा चान्या महोदया
तेजोवती, संयमनी, कृष्णांगना, श्रद्धावती, गंधवती आणि महोदय या तिथे होत्या.
यशोवती च ब्रह्मेन्द्रवह्न्यादीनां यथाक्रमम् । तत्रैव यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्भगवतो विभोः
यशोवतीही होती, ती ब्रह्मा, इंद्र, अग्नी आणि इतरांच्या योग्य क्रमाने होती; तिथेच यज्ञचिन्ह असलेले भगवान विष्णूही होते.
वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नस्य च नारद । अण्डोर्ध्वभागरन्ध्रस्य मध्यात्संविशती दिवः
नारद, डाव्या पायाच्या अंगठ्याच्या नखाने फोडलेल्या अंडाच्या वरच्या भागाच्या मधून,
मूर्धन्यवततारेयं गङ्गा संविशती विभो । लोकानामखिलानां च पापहारिजलाकुला
भगवंताच्या शिरावरून गंगा वाहू लागली, ती स्वर्गात गेली आणि तिचे पाणी सर्व लोकांचे पाप दूर करणारे आहे.