तत्रत्यानां च लोकानां देवनागर्षिरक्षसाम् । पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी
तेथील सर्व लोकांमध्ये ती देवी देव, ऋषी आणि राक्षस यांच्याकडून पूजनीय आहे. तिचे स्थान वंदनीय असून, ती सर्व जीवांवर दया करणारी आहे.
पावनी पापिनां रोगनाशिनी स्मरतामपि । कीर्तिता विघ्नसंहर्त्री माननीया दिवौकसाम्
ती पाप्यांनाही पावन करणारी आहे, आठवण करणाऱ्यांचे रोग दूर करते. तिची कीर्ती केली असता ती विघ्न दूर करते आणि स्वर्गवासीयांमध्ये मान मिळवते.
कोकिलाक्षी कामकला करुणा कामपूजिता । कठोरविग्रहा धन्या नाकिमान्या गभस्तिनी
ती कोकिळेसारख्या डोळ्यांची, इच्छाशक्तीची मूर्ती, करुणामयी आणि इच्छापूर्तीसाठी पूजली जाणारी आहे. तिचा रूप कठोर आहे, ती भाग्यवती आहे, देवांनी मानलेली आणि तेजस्वी आहे.
एभिर्नामपदैः कामं जपनीया सदा नृणाम् । जम्बूनदीरोधसोर्या मृत्तिकातीरवर्तिनी
ही नावे व विशेषणे घेऊन माणसांनी नेहमी तिचे जप करावे. ती जांबूनदीच्या काठी, मातीच्या किनाऱ्यावर वास करते.
जम्बूरसेनानुविद्ध्यमाना वाय्वर्कयोगतः । विद्याधरामरस्त्रीणां भूषणं विविधं महत्
जांबूच्या सैन्याने छेदलेली, वारा व सूर्य यांच्या संयोगाने, विद्याधर व देवांच्या स्त्रियांसाठी विविध सुंदर दागिने तयार होतात.
जाम्बूनदं सुवर्णं च प्रोक्तं देवविनिर्मितम् । यत्सुवर्णं च विबुधा योषिद्भिः कामुकाः सदा
जांबूनद नावाचे सुवर्ण हे देवांनी निर्माण केले आहे असे सांगितले जाते. हेच सुवर्ण देवांगना नेहमी अलंकारांसाठी वापरतात.
मुकुटं कटिसूत्रं च केयूरादीन्प्रकुर्वते । महाकदम्बः सम्प्रोक्तः सुपार्श्वगिरिसंस्थितः
त्यापासून मुकुट, कटीसूत्र, केयूर आणि इतर दागिने बनवतात. सुपार्श्व नावाच्या पर्वतावर मोठा कदंब वृक्ष आहे असे म्हटले जाते.
तस्य कोटरदेशेभ्यः पञ्च धाराश्च याः स्मृताः । सुपार्श्वगिरिमूर्ध्नीह पतन्त्येता भुवं गताः
त्या वृक्षाच्या ढोलीतून पाच धारांचा उगम होतो असे मानले जाते. या धारां सुपार्श्व पर्वताच्या शिखरावरून खाली पडून पृथ्वीवर येतात.
मधुधाराः पञ्च तास्तु पश्चिमेलावृतं प्लुताः । याश्चोपभुज्यमानानां देवानां मुखगन्धभृत्
त्या पाच मधाच्या धारां पश्चिमेकडे ओसंडून वाहतात. त्या देवांनी प्यायल्या की त्यांचे तोंड सुगंधित होते.
वायुः समन्ततोऽगच्छञ्छतयोजनवासनः । धारेश्वरी महादेवी भक्तानां कार्यकारिणी
वारा सर्वदूर शंभर योजनांपर्यंत सुगंध पसरवतो. धारांची अधिष्ठात्री महादेवी भक्तांची सर्व कामे पूर्ण करणारी आहे.
देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना । वसते कर्मफलदा कान्तारग्रहणेश्वरी
ती देवांची पूजनीय, मोठ्या उत्साहाची, काळरूप आणि विशालमुखी आहे. ती कर्माचे फळ देणारी, वन व पर्वतांची अधीश्वरी म्हणून वास करते.
करालदेहा कालाङ्गी कामकोटिप्रवर्तिनी । इत्येतैर्नामभिः पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी
ती कराळ शरीराची, काळ्या अंगाची आणि असंख्य इच्छा पूर्ण करणारी आहे. या नावांनी देवी सर्व देवतांची अधीश्वरी म्हणून पूजली जाते.
एवं कुमुदरूढो यो नाम्ना शतबलो वटः । तत्स्कन्धेभ्योऽधोमुखाश्च नदाः कुमुदमूर्धतः
अशा प्रकारे कुमुदावर आरूढ शतबल नावाचा वटवृक्ष आहे. त्याच्या फांद्यांवरून कुमुद शिखरावरून नद्या खाली वाहतात.
पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरादिभिः । शय्यासनाद्याभरणैः सर्वे कामदुघाश्च ते
दूध, मध, तूप, साखर, अन्न, वस्त्रे, तसेच शय्या, आसने, दागिने—हे सर्व त्यांच्यासाठी इच्छापूर्ती करणारे आहेत.
उत्तरेणेलावृतं ते प्लावयन्ति समन्ततः । मीनाक्षी तत्तले देवी देवासुरनिषेविता
उत्तर दिशेला त्या नद्या इलावृत प्रदेश सर्व बाजूंनी पाण्याने भरून टाकतात. त्या प्रदेशाच्या पृष्ठभागावर मीनाक्षी देवी देव व दैत्य यांच्याकडून सेवा मिळवते.
नीलाम्बरा रौद्रमुखी नीलालकयुता च सा । नाकिनां देवसंघानां फलदा वरदा च सा
ती निळ्या वस्त्रांची, रौद्र मुखाची आणि निळ्या केसांनी सजलेली आहे. ती देव आणि देवगणांना फळे व वर देणारी आहे.
अतिमान्यातिपूज्या च मत्तमातङ्गगामिनी । मदनोन्मादिनी मानप्रिया मानप्रियान्तरा
ती अत्यंत मान्य व पूज्य आहे, मदमस्त हत्तीप्रमाणे चालते. ती प्रेमाने वेडी करते, मानप्रिय आहे आणि ज्यांना मान प्रिय आहे त्यांना आवडते.
मारवेगधरा मारपूजिता मारमादिनी । मयूरवरशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभूः
ती मदनाच्या वेगाची धारण करणारी, मदनाने पूजली जाणारी आणि त्याला आनंद देणारी आहे. ती मोराच्या शोभेने अलंकृत आहे आणि मोरवाहनाची जननी आहे.
एभिर्नामपदैर्वन्द्या देवी सा मीनलोचना । जपतां स्मरतां मानदात्री चेश्वरसङ्गिनी
या मीनासारख्या डोळ्यांची देवीचे हे सर्व नावे आणि शब्दांनी भक्तीने स्तुती करावी. हे जपणारे आणि आठवण करणाऱ्यांना ती मान-सन्मान देते आणि तीच ईश्वराची प्रिय आहे.
तेषां नदानां पानीयपानानुगतचेतसाम् । प्रजानां न कदाचित्स्याद्वलीपलितलक्षणम्
ज्यांचे मन या नद्यांचे पाणी पिण्यात एकरूप झाले आहे, त्यांच्या अंगावर कधीच सुरकुत्या किंवा पांढरे केस दिसणार नाहीत.
क्लमस्वेदादिदौर्गन्ध्यं जरामयमृतिभ्रमाः । शीतोष्णवातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसंचयाः
थकवा, घामाचा वास, वृद्धत्व, आजार, मृत्यूची भीती, थंडी-उष्णतेमुळे किंवा वाऱ्यामुळे रंग बदलणे, तोंडाचे विकार—
नापदश्चैव जायन्ते यावज्जीवं सुखं भवेत् । नैरन्तर्येण तत्स्याद्वै सुखं निरतिशायकम्
—या सगळ्या त्रासांपैकी काहीच उद्भवत नाही, आणि जोपर्यंत आयुष्य आहे तोपर्यंत सुखच मिळते; हे सुख अखंड आणि अतुलनीय असते.
तत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्निवेशं च तद्गिरेः । सुवर्णमयनाम्नो वै सुमेरोः पर्वताः पृथक्
आता मी त्या पर्वताची रचना आणि सुवर्णमय नाव असलेल्या सुमेरूच्या वेगवेगळ्या पर्वतांचे वर्णन करतो.
गिरयो विंशतिपराः कर्णिकाया इवेह ते । केसरीभूय सर्वेऽपि मेरोर्मूलविभागके
तेथे वीस पर्वत आहेत, जसे कमळाच्या मध्यभागी पाकळ्या असतात तसे हे सर्व सुमेरूच्या मुळाशी किरणांसारखे उभे आहेत.
परितश्चोपक्लृप्तास्ते तेषां नामानि शृण्वतः । कुरङ्गः कुरगश्चैव कुसुम्भोऽथो विकङ्कतः
त्यांच्या भोवती हे पर्वत आहेत, त्यांची नावे ऐका—कुरंग, कुरग, कुसुंभ आणि विकंकट.
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा । निषधश्च शिनीवासः कपिलः शङ्ख एव च
त्रिकूट, शिशिर, पतंग, रुचक, निषध, शिनीवास, कपिल आणि शंख हे देखील आहेत.
वैदूर्यश्चारुधिश्चैव हंसो ऋषभ एव च । नागः कालञ्जरश्चैव नारदश्चेति विंशतिः
वैदूर्य, आरुधि, हंस, ऋषभ, नाग, कालंजर आणि नारद—हे मिळून वीस पर्वत आहेत.
भुवनकोशवर्णने पर्वतनदीवर्षादिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच गिरी मेरुं च पूर्वेण द्वौ चाष्टादशयोजनैः । सहस्रैरायतौ चोदग्द्विसहस्रं पृथूच्चकौ
श्री नारायण म्हणाले—सुमेरूच्या पूर्वेला दोन मोठे पर्वत आहेत, प्रत्येकी अठरा हजार योजन लांब आणि दोन हजार योजन रुंद व उंच.
जठरो देवकूटश्च तावेतौ गिरिवर्यकौ । मेरोः पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापरः
ही दोन श्रेष्ठ पर्वते म्हणजे जठर आणि देवकूट; सुमेरूच्या पश्चिमेला दोन पर्वत आहेत, त्यातील एक पवमान आहे.
पारियात्रश्च तौ तावद्विख्यातौ तुङ्गविस्तरौ । मेरोर्दक्षिणतः ख्यातौ कैलासकरवीरकौ
पारियात्र—हे दोन्ही पर्वत तितकेच मोठे आणि प्रसिद्ध आहेत; सुमेरूच्या दक्षिणेला कैलास आणि करवीर हे सुप्रसिद्ध पर्वत आहेत.