अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते । नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता
उगवत्या सूर्याच्या रंगाची अरुणोदा नावाची नदी वाहू लागते. तिचे पाणी रमणीय असून, देव, दैत्य आणि राजे तिची पूजा करतात.
अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी । पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम्
राजन, अरुणा नावाची नदी आहे, जी पापांचा नाश करणारी आहे. सर्व इच्छा पूर्ण करणारी देवी तिथे पूजली जाते.
नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् । तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते
विविध नैवेद्य व बलिदानांनी ती पाप नाहीशी करते आणि निर्भयता देते. तिच्या कृपादृष्टीने लोकांना सुख आणि आरोग्य मिळते.
आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी । दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि
ती आद्य, मायेसारखी अमाप, अनंत, पोषण करणारी, प्रभूत्वाने शोभणारी, दुष्टांचा नाश करणारी आणि तेज देणारी म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत्
तिच्या पूजेच्या प्रभावाने ती सुवर्णाची नदी निर्माण करते.
भुवनकोशवर्णनेऽरुणोदादिनदीनां निसर्गस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अरुणोदा नदी या तु मया प्रोक्ता च नारद । मन्दरान्निपतन्ती सा पूर्वेणेलावृतं प्लवेत्
श्री नारायण म्हणाले — नारद, मी सांगितलेली अरुणोदा नदी मंदरावरून खाली पडते आणि पूर्वेकडे इलावृताला वेढून वाहते.
यज्जोषणाद्भवान्याश्चानुचरीणां स्त्रियामपि । यक्षगन्धर्वपत्नीनां देहगन्धवहोऽनिलः
भवानीच्या सेविका आणि यक्ष-गंधर्वांच्या स्त्रियांच्या देहातील सुगंध वाहणारा वारा तिथे पसरतो.
वासयत्यभितो भूमिं दशयोजनसंख्यया । एवं जम्बूफलानां च तुङ्गदेशनिपातनात्
तो वारा आजूबाजूच्या जमिनीला दहा योजनांपर्यंत सुगंधित करतो. त्याचप्रमाणे, उंच प्रदेशात जांभूळ फळे पडतात—
विशीर्यतामनस्थीनां कुञ्जराङ्गप्रमाणिनाम् । रसेन च नदी जम्बूनाम्नी मेर्वाख्यमन्दरात्
हत्तीच्या अंगाएवढी मोठी ती फळे फुटली की त्यांचा रस वाहतो आणि त्या रसाने जांभू नावाची नदी तयार होते, जी मेरू किंवा मंदरावरून उगम पावते.
पतन्ती भूमिभागे च दक्षिणेलावृतं गता । देवी जम्बूफलास्वादतुष्टा जम्ब्वादिनी स्मृता
ती नदी जमिनीवर पडून इलावृताच्या दक्षिण भागात पोहोचते. जांभूळ फळांचा स्वाद घेऊन तृप्त झालेली देवी जांभ्वादिनी म्हणून ओळखली जाते.
तत्रत्यानां च लोकानां देवनागर्षिरक्षसाम् । पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी
तेथील सर्व लोकांमध्ये ती देवी देव, ऋषी आणि राक्षस यांच्याकडून पूजनीय आहे. तिचे स्थान वंदनीय असून, ती सर्व जीवांवर दया करणारी आहे.
पावनी पापिनां रोगनाशिनी स्मरतामपि । कीर्तिता विघ्नसंहर्त्री माननीया दिवौकसाम्
ती पाप्यांनाही पावन करणारी आहे, आठवण करणाऱ्यांचे रोग दूर करते. तिची कीर्ती केली असता ती विघ्न दूर करते आणि स्वर्गवासीयांमध्ये मान मिळवते.
कोकिलाक्षी कामकला करुणा कामपूजिता । कठोरविग्रहा धन्या नाकिमान्या गभस्तिनी
ती कोकिळेसारख्या डोळ्यांची, इच्छाशक्तीची मूर्ती, करुणामयी आणि इच्छापूर्तीसाठी पूजली जाणारी आहे. तिचा रूप कठोर आहे, ती भाग्यवती आहे, देवांनी मानलेली आणि तेजस्वी आहे.
एभिर्नामपदैः कामं जपनीया सदा नृणाम् । जम्बूनदीरोधसोर्या मृत्तिकातीरवर्तिनी
ही नावे व विशेषणे घेऊन माणसांनी नेहमी तिचे जप करावे. ती जांबूनदीच्या काठी, मातीच्या किनाऱ्यावर वास करते.
जम्बूरसेनानुविद्ध्यमाना वाय्वर्कयोगतः । विद्याधरामरस्त्रीणां भूषणं विविधं महत्
जांबूच्या सैन्याने छेदलेली, वारा व सूर्य यांच्या संयोगाने, विद्याधर व देवांच्या स्त्रियांसाठी विविध सुंदर दागिने तयार होतात.
जाम्बूनदं सुवर्णं च प्रोक्तं देवविनिर्मितम् । यत्सुवर्णं च विबुधा योषिद्भिः कामुकाः सदा
जांबूनद नावाचे सुवर्ण हे देवांनी निर्माण केले आहे असे सांगितले जाते. हेच सुवर्ण देवांगना नेहमी अलंकारांसाठी वापरतात.
मुकुटं कटिसूत्रं च केयूरादीन्प्रकुर्वते । महाकदम्बः सम्प्रोक्तः सुपार्श्वगिरिसंस्थितः
त्यापासून मुकुट, कटीसूत्र, केयूर आणि इतर दागिने बनवतात. सुपार्श्व नावाच्या पर्वतावर मोठा कदंब वृक्ष आहे असे म्हटले जाते.
तस्य कोटरदेशेभ्यः पञ्च धाराश्च याः स्मृताः । सुपार्श्वगिरिमूर्ध्नीह पतन्त्येता भुवं गताः
त्या वृक्षाच्या ढोलीतून पाच धारांचा उगम होतो असे मानले जाते. या धारां सुपार्श्व पर्वताच्या शिखरावरून खाली पडून पृथ्वीवर येतात.
मधुधाराः पञ्च तास्तु पश्चिमेलावृतं प्लुताः । याश्चोपभुज्यमानानां देवानां मुखगन्धभृत्
त्या पाच मधाच्या धारां पश्चिमेकडे ओसंडून वाहतात. त्या देवांनी प्यायल्या की त्यांचे तोंड सुगंधित होते.
वायुः समन्ततोऽगच्छञ्छतयोजनवासनः । धारेश्वरी महादेवी भक्तानां कार्यकारिणी
वारा सर्वदूर शंभर योजनांपर्यंत सुगंध पसरवतो. धारांची अधिष्ठात्री महादेवी भक्तांची सर्व कामे पूर्ण करणारी आहे.
देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना । वसते कर्मफलदा कान्तारग्रहणेश्वरी
ती देवांची पूजनीय, मोठ्या उत्साहाची, काळरूप आणि विशालमुखी आहे. ती कर्माचे फळ देणारी, वन व पर्वतांची अधीश्वरी म्हणून वास करते.
करालदेहा कालाङ्गी कामकोटिप्रवर्तिनी । इत्येतैर्नामभिः पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी
ती कराळ शरीराची, काळ्या अंगाची आणि असंख्य इच्छा पूर्ण करणारी आहे. या नावांनी देवी सर्व देवतांची अधीश्वरी म्हणून पूजली जाते.
एवं कुमुदरूढो यो नाम्ना शतबलो वटः । तत्स्कन्धेभ्योऽधोमुखाश्च नदाः कुमुदमूर्धतः
अशा प्रकारे कुमुदावर आरूढ शतबल नावाचा वटवृक्ष आहे. त्याच्या फांद्यांवरून कुमुद शिखरावरून नद्या खाली वाहतात.
पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरादिभिः । शय्यासनाद्याभरणैः सर्वे कामदुघाश्च ते
दूध, मध, तूप, साखर, अन्न, वस्त्रे, तसेच शय्या, आसने, दागिने—हे सर्व त्यांच्यासाठी इच्छापूर्ती करणारे आहेत.
उत्तरेणेलावृतं ते प्लावयन्ति समन्ततः । मीनाक्षी तत्तले देवी देवासुरनिषेविता
उत्तर दिशेला त्या नद्या इलावृत प्रदेश सर्व बाजूंनी पाण्याने भरून टाकतात. त्या प्रदेशाच्या पृष्ठभागावर मीनाक्षी देवी देव व दैत्य यांच्याकडून सेवा मिळवते.
नीलाम्बरा रौद्रमुखी नीलालकयुता च सा । नाकिनां देवसंघानां फलदा वरदा च सा
ती निळ्या वस्त्रांची, रौद्र मुखाची आणि निळ्या केसांनी सजलेली आहे. ती देव आणि देवगणांना फळे व वर देणारी आहे.
अतिमान्यातिपूज्या च मत्तमातङ्गगामिनी । मदनोन्मादिनी मानप्रिया मानप्रियान्तरा
ती अत्यंत मान्य व पूज्य आहे, मदमस्त हत्तीप्रमाणे चालते. ती प्रेमाने वेडी करते, मानप्रिय आहे आणि ज्यांना मान प्रिय आहे त्यांना आवडते.
मारवेगधरा मारपूजिता मारमादिनी । मयूरवरशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभूः
ती मदनाच्या वेगाची धारण करणारी, मदनाने पूजली जाणारी आणि त्याला आनंद देणारी आहे. ती मोराच्या शोभेने अलंकृत आहे आणि मोरवाहनाची जननी आहे.
एभिर्नामपदैर्वन्द्या देवी सा मीनलोचना । जपतां स्मरतां मानदात्री चेश्वरसङ्गिनी
या मीनासारख्या डोळ्यांची देवीचे हे सर्व नावे आणि शब्दांनी भक्तीने स्तुती करावी. हे जपणारे आणि आठवण करणाऱ्यांना ती मान-सन्मान देते आणि तीच ईश्वराची प्रिय आहे.
तेषां नदानां पानीयपानानुगतचेतसाम् । प्रजानां न कदाचित्स्याद्वलीपलितलक्षणम्
ज्यांचे मन या नद्यांचे पाणी पिण्यात एकरूप झाले आहे, त्यांच्या अंगावर कधीच सुरकुत्या किंवा पांढरे केस दिसणार नाहीत.