केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ । मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः
हे दोन पर्वत केतुमाल आणि भद्राश्व या प्रदेशांत प्रसिद्ध आहेत. तसेच मंदार, मेरुमंदार, सुपार्श्व आणि कुमुद हे मेरूच्या पायथ्याशी असलेले पर्वत प्रसिद्ध आहेत.
कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः । योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम्
कुमुद वगैरे हे पर्वत मेरूच्या चारही बाजूंना असून प्रत्येकी दहा हजार योजन रुंदी आणि उंचीचे आहेत.
अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः । एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी
हे सर्वत्र भव्यपणे उठून दिसणारे वृक्ष आहेत, जे डोंगरांवर उगवलेले आहेत. या पर्वतांवर आंबा आणि जांभूळ यांसारखे वृक्ष सापडतात.
कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः । केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः
कदंब आणि वट या नावाचे चार पर्वत आहेत. पर्वतांचा राजा जिथे आहे, तिथे केतकीची झाडे अकराशे उंचीपर्यंत वाढलेली आहेत.
तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः । चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः
त्यांच्या फांद्या त्यांच्या नावाला शोभेल इतक्या पसरलेल्या आहेत. तिथे चार तळी आहेत, ज्यात पाणी, मध आणि ऊसाचा रस भरलेला आहे.
यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते । देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः
जे देव या तळ्यांना स्पर्श करतात, त्यांना योगशक्ती मिळते. इथे चार दैवी बागा आहेत, ज्या आनंद देणाऱ्या आहेत.
नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् । येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः
त्या बागांची नावे नंदन, चित्ररथ, वैभ्राज आणि सर्वभद्रक अशी आहेत. तिथे अमरांचे समूह आणि अप्सरांच्या मंडळींसह वास करतात.
उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः । विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम्
इथे उपदेवतांच्या गाण्यांनी ज्यांची महती गायली जाते, असे महान लोक आपल्या इच्छेनुसार आणि आनंदाने मुक्तपणे विहार करतात.
मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् । एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च
मंदराच्या शिखरावर असलेल्या दैवी आंब्याच्या झाडाच्या टोकावरून अकराशे उंचीवरून फळे खाली पडतात आणि ती अमृतासारखी असतात.
गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च । तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च
ही फळे पर्वताच्या शिखराएवढी मोठी, अतिशय गोड आणि मऊ असतात. ती फुटली की त्यांचा रस सर्वत्र पसरतो.
अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते । नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता
उगवत्या सूर्याच्या रंगाची अरुणोदा नावाची नदी वाहू लागते. तिचे पाणी रमणीय असून, देव, दैत्य आणि राजे तिची पूजा करतात.
अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी । पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम्
राजन, अरुणा नावाची नदी आहे, जी पापांचा नाश करणारी आहे. सर्व इच्छा पूर्ण करणारी देवी तिथे पूजली जाते.
नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् । तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते
विविध नैवेद्य व बलिदानांनी ती पाप नाहीशी करते आणि निर्भयता देते. तिच्या कृपादृष्टीने लोकांना सुख आणि आरोग्य मिळते.
आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी । दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि
ती आद्य, मायेसारखी अमाप, अनंत, पोषण करणारी, प्रभूत्वाने शोभणारी, दुष्टांचा नाश करणारी आणि तेज देणारी म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत्
तिच्या पूजेच्या प्रभावाने ती सुवर्णाची नदी निर्माण करते.
भुवनकोशवर्णनेऽरुणोदादिनदीनां निसर्गस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अरुणोदा नदी या तु मया प्रोक्ता च नारद । मन्दरान्निपतन्ती सा पूर्वेणेलावृतं प्लवेत्
श्री नारायण म्हणाले — नारद, मी सांगितलेली अरुणोदा नदी मंदरावरून खाली पडते आणि पूर्वेकडे इलावृताला वेढून वाहते.
यज्जोषणाद्भवान्याश्चानुचरीणां स्त्रियामपि । यक्षगन्धर्वपत्नीनां देहगन्धवहोऽनिलः
भवानीच्या सेविका आणि यक्ष-गंधर्वांच्या स्त्रियांच्या देहातील सुगंध वाहणारा वारा तिथे पसरतो.
वासयत्यभितो भूमिं दशयोजनसंख्यया । एवं जम्बूफलानां च तुङ्गदेशनिपातनात्
तो वारा आजूबाजूच्या जमिनीला दहा योजनांपर्यंत सुगंधित करतो. त्याचप्रमाणे, उंच प्रदेशात जांभूळ फळे पडतात—
विशीर्यतामनस्थीनां कुञ्जराङ्गप्रमाणिनाम् । रसेन च नदी जम्बूनाम्नी मेर्वाख्यमन्दरात्
हत्तीच्या अंगाएवढी मोठी ती फळे फुटली की त्यांचा रस वाहतो आणि त्या रसाने जांभू नावाची नदी तयार होते, जी मेरू किंवा मंदरावरून उगम पावते.
पतन्ती भूमिभागे च दक्षिणेलावृतं गता । देवी जम्बूफलास्वादतुष्टा जम्ब्वादिनी स्मृता
ती नदी जमिनीवर पडून इलावृताच्या दक्षिण भागात पोहोचते. जांभूळ फळांचा स्वाद घेऊन तृप्त झालेली देवी जांभ्वादिनी म्हणून ओळखली जाते.
तत्रत्यानां च लोकानां देवनागर्षिरक्षसाम् । पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी
तेथील सर्व लोकांमध्ये ती देवी देव, ऋषी आणि राक्षस यांच्याकडून पूजनीय आहे. तिचे स्थान वंदनीय असून, ती सर्व जीवांवर दया करणारी आहे.
पावनी पापिनां रोगनाशिनी स्मरतामपि । कीर्तिता विघ्नसंहर्त्री माननीया दिवौकसाम्
ती पाप्यांनाही पावन करणारी आहे, आठवण करणाऱ्यांचे रोग दूर करते. तिची कीर्ती केली असता ती विघ्न दूर करते आणि स्वर्गवासीयांमध्ये मान मिळवते.
कोकिलाक्षी कामकला करुणा कामपूजिता । कठोरविग्रहा धन्या नाकिमान्या गभस्तिनी
ती कोकिळेसारख्या डोळ्यांची, इच्छाशक्तीची मूर्ती, करुणामयी आणि इच्छापूर्तीसाठी पूजली जाणारी आहे. तिचा रूप कठोर आहे, ती भाग्यवती आहे, देवांनी मानलेली आणि तेजस्वी आहे.
एभिर्नामपदैः कामं जपनीया सदा नृणाम् । जम्बूनदीरोधसोर्या मृत्तिकातीरवर्तिनी
ही नावे व विशेषणे घेऊन माणसांनी नेहमी तिचे जप करावे. ती जांबूनदीच्या काठी, मातीच्या किनाऱ्यावर वास करते.
जम्बूरसेनानुविद्ध्यमाना वाय्वर्कयोगतः । विद्याधरामरस्त्रीणां भूषणं विविधं महत्
जांबूच्या सैन्याने छेदलेली, वारा व सूर्य यांच्या संयोगाने, विद्याधर व देवांच्या स्त्रियांसाठी विविध सुंदर दागिने तयार होतात.
जाम्बूनदं सुवर्णं च प्रोक्तं देवविनिर्मितम् । यत्सुवर्णं च विबुधा योषिद्भिः कामुकाः सदा
जांबूनद नावाचे सुवर्ण हे देवांनी निर्माण केले आहे असे सांगितले जाते. हेच सुवर्ण देवांगना नेहमी अलंकारांसाठी वापरतात.
मुकुटं कटिसूत्रं च केयूरादीन्प्रकुर्वते । महाकदम्बः सम्प्रोक्तः सुपार्श्वगिरिसंस्थितः
त्यापासून मुकुट, कटीसूत्र, केयूर आणि इतर दागिने बनवतात. सुपार्श्व नावाच्या पर्वतावर मोठा कदंब वृक्ष आहे असे म्हटले जाते.
तस्य कोटरदेशेभ्यः पञ्च धाराश्च याः स्मृताः । सुपार्श्वगिरिमूर्ध्नीह पतन्त्येता भुवं गताः
त्या वृक्षाच्या ढोलीतून पाच धारांचा उगम होतो असे मानले जाते. या धारां सुपार्श्व पर्वताच्या शिखरावरून खाली पडून पृथ्वीवर येतात.
मधुधाराः पञ्च तास्तु पश्चिमेलावृतं प्लुताः । याश्चोपभुज्यमानानां देवानां मुखगन्धभृत्
त्या पाच मधाच्या धारां पश्चिमेकडे ओसंडून वाहतात. त्या देवांनी प्यायल्या की त्यांचे तोंड सुगंधित होते.
वायुः समन्ततोऽगच्छञ्छतयोजनवासनः । धारेश्वरी महादेवी भक्तानां कार्यकारिणी
वारा सर्वदूर शंभर योजनांपर्यंत सुगंध पसरवतो. धारांची अधिष्ठात्री महादेवी भक्तांची सर्व कामे पूर्ण करणारी आहे.