कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च । मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम्
हा पर्वत पृथ्वी-कमळाच्या कुडीसारखा आहे. त्याच्या शिखरावर तो बत्तीस हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे.
मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ । इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च शृङ्गवान्
त्याच्या पायथ्याशी तो सोळा हजार योजन रुंद आहे आणि तितक्याच अंतराने पृथ्वीमध्ये खोल गेलेला आहे. इलावृताच्या उत्तरेला नील, श्वेत आणि शृंगवान हे पर्वत आहेत.
त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु । रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये
हे तीन पर्वत राम्यक, हिरण्मय आणि कुरु या तीन प्रदेशांची सीमा आहेत असे सांगितले जाते.
कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते । प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा
कुरु प्रदेशात हे पर्वत सीमा दर्शवतात. ते पूर्व-पश्चिम पसरलेले असून दोन्ही बाजूंनी क्षारसमुद्रापर्यंत पोहोचतात.
द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् । पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः
हे प्रत्येक पर्वत दोन हजार योजन रुंद आहेत आणि उत्तरेकडे प्रत्येक पुढचा पर्वत मागील पर्वतापेक्षा दहा टक्के अधिक रुंद आहे.
दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः । इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः
त्यांची लांबी हळूहळू कमी होत जाते आणि विविध नद्यांनी ते सुशोभित आहेत. इलावृताच्या दक्षिणेला निषध, हेमकूट आणि हिमालय हे पर्वत आहेत.
हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः । अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः
हे तीन पर्वत पूर्वेकडे पसरलेले, सुंदर आणि दहा हजार योजन उंच आहेत असे म्हटले जाते.
हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् । विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः
हे तीन सीमा पर्वत हरिवर्ष, किम्पुरुष आणि भारत या प्रदेशांचे विभाग करतात, प्रत्येक त्याच्या भागानुसार.
इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः । पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः
इलावृताच्या पश्चिमेला मालयवान नावाचा पर्वत आहे आणि पूर्वेला श्रीमंत गंधमादन पर्वत आहे.
आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः । योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी
हे दोन पर्वत नील ते निषधपर्यंत पसरलेले असून प्रत्येकी दोन हजार योजन रुंद आहेत आणि सीमा दर्शवणारे पर्वत आहेत.
केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ । मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः
हे दोन पर्वत केतुमाल आणि भद्राश्व या प्रदेशांत प्रसिद्ध आहेत. तसेच मंदार, मेरुमंदार, सुपार्श्व आणि कुमुद हे मेरूच्या पायथ्याशी असलेले पर्वत प्रसिद्ध आहेत.
कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः । योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम्
कुमुद वगैरे हे पर्वत मेरूच्या चारही बाजूंना असून प्रत्येकी दहा हजार योजन रुंदी आणि उंचीचे आहेत.
अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः । एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी
हे सर्वत्र भव्यपणे उठून दिसणारे वृक्ष आहेत, जे डोंगरांवर उगवलेले आहेत. या पर्वतांवर आंबा आणि जांभूळ यांसारखे वृक्ष सापडतात.
कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः । केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः
कदंब आणि वट या नावाचे चार पर्वत आहेत. पर्वतांचा राजा जिथे आहे, तिथे केतकीची झाडे अकराशे उंचीपर्यंत वाढलेली आहेत.
तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः । चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः
त्यांच्या फांद्या त्यांच्या नावाला शोभेल इतक्या पसरलेल्या आहेत. तिथे चार तळी आहेत, ज्यात पाणी, मध आणि ऊसाचा रस भरलेला आहे.
यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते । देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः
जे देव या तळ्यांना स्पर्श करतात, त्यांना योगशक्ती मिळते. इथे चार दैवी बागा आहेत, ज्या आनंद देणाऱ्या आहेत.
नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् । येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः
त्या बागांची नावे नंदन, चित्ररथ, वैभ्राज आणि सर्वभद्रक अशी आहेत. तिथे अमरांचे समूह आणि अप्सरांच्या मंडळींसह वास करतात.
उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः । विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम्
इथे उपदेवतांच्या गाण्यांनी ज्यांची महती गायली जाते, असे महान लोक आपल्या इच्छेनुसार आणि आनंदाने मुक्तपणे विहार करतात.
मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् । एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च
मंदराच्या शिखरावर असलेल्या दैवी आंब्याच्या झाडाच्या टोकावरून अकराशे उंचीवरून फळे खाली पडतात आणि ती अमृतासारखी असतात.
गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च । तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च
ही फळे पर्वताच्या शिखराएवढी मोठी, अतिशय गोड आणि मऊ असतात. ती फुटली की त्यांचा रस सर्वत्र पसरतो.
अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते । नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता
उगवत्या सूर्याच्या रंगाची अरुणोदा नावाची नदी वाहू लागते. तिचे पाणी रमणीय असून, देव, दैत्य आणि राजे तिची पूजा करतात.
अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी । पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम्
राजन, अरुणा नावाची नदी आहे, जी पापांचा नाश करणारी आहे. सर्व इच्छा पूर्ण करणारी देवी तिथे पूजली जाते.
नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् । तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते
विविध नैवेद्य व बलिदानांनी ती पाप नाहीशी करते आणि निर्भयता देते. तिच्या कृपादृष्टीने लोकांना सुख आणि आरोग्य मिळते.
आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी । दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि
ती आद्य, मायेसारखी अमाप, अनंत, पोषण करणारी, प्रभूत्वाने शोभणारी, दुष्टांचा नाश करणारी आणि तेज देणारी म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत्
तिच्या पूजेच्या प्रभावाने ती सुवर्णाची नदी निर्माण करते.
भुवनकोशवर्णनेऽरुणोदादिनदीनां निसर्गस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अरुणोदा नदी या तु मया प्रोक्ता च नारद । मन्दरान्निपतन्ती सा पूर्वेणेलावृतं प्लवेत्
श्री नारायण म्हणाले — नारद, मी सांगितलेली अरुणोदा नदी मंदरावरून खाली पडते आणि पूर्वेकडे इलावृताला वेढून वाहते.
यज्जोषणाद्भवान्याश्चानुचरीणां स्त्रियामपि । यक्षगन्धर्वपत्नीनां देहगन्धवहोऽनिलः
भवानीच्या सेविका आणि यक्ष-गंधर्वांच्या स्त्रियांच्या देहातील सुगंध वाहणारा वारा तिथे पसरतो.
वासयत्यभितो भूमिं दशयोजनसंख्यया । एवं जम्बूफलानां च तुङ्गदेशनिपातनात्
तो वारा आजूबाजूच्या जमिनीला दहा योजनांपर्यंत सुगंधित करतो. त्याचप्रमाणे, उंच प्रदेशात जांभूळ फळे पडतात—
विशीर्यतामनस्थीनां कुञ्जराङ्गप्रमाणिनाम् । रसेन च नदी जम्बूनाम्नी मेर्वाख्यमन्दरात्
हत्तीच्या अंगाएवढी मोठी ती फळे फुटली की त्यांचा रस वाहतो आणि त्या रसाने जांभू नावाची नदी तयार होते, जी मेरू किंवा मंदरावरून उगम पावते.
पतन्ती भूमिभागे च दक्षिणेलावृतं गता । देवी जम्बूफलास्वादतुष्टा जम्ब्वादिनी स्मृता
ती नदी जमिनीवर पडून इलावृताच्या दक्षिण भागात पोहोचते. जांभूळ फळांचा स्वाद घेऊन तृप्त झालेली देवी जांभ्वादिनी म्हणून ओळखली जाते.