जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः । रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः
त्या जागा पृथ्वीवर सात वेगवेगळ्या द्वीपांमध्ये विभागल्या गेल्या. रथाच्या चाकांनी तयार झालेल्या खाचांमधून सात नद्या निर्माण झाल्या.
यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः । जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः
त्या वेळेपासून पृथ्वीचे ते सात द्वीप असे ओळखले जाऊ लागले: जांबूद्वीप, प्लक्षद्वीप, शाल्मलीद्वीप,
कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः । तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम्
कुशद्वीप, क्रौंचद्वीप, शाकद्वीप आणि पुष्कर. हे सर्व द्वीप उत्तरेकडे एकमेकांपेक्षा दुप्पट मोठे आहेत.
समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः
प्रत्येक द्वीपाभोवती, बाहेरच्या बाजूने, अनुक्रमे समुद्र आहेत: मिठाच्या पाण्याचा, ऊसाच्या रसाचा, मद्याचा, तुपाचा,
क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः । सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा
दूधाचा, दह्याचा आणि शुद्ध पाण्याचा. हे सात पृथ्वीवरील प्रसिद्ध समुद्र मानले जातात.
प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः । तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम्
पहिला जांबूद्वीप, जो मिठाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, त्याचा राजा म्हणून त्याने आपल्या आग्नीध्र नावाच्या पुत्राची नेमणूक केली.
प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससंप्लुते । जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः
दुसरा प्लक्षद्वीप, जो ऊसाच्या रसाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, त्याचा अधिपती प्रियव्रताचा पुत्र इध्मादिजिह्व झाला.
शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः
शाल्मलीद्वीप, जो मद्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे, त्याचा राजा म्हणून प्रियव्रताने यज्ञबाहूची नेमणूक केली.
कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते । हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः
सुंदर कुशद्वीप, जो तुपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, तिथे प्रियव्रताचा पुत्र हिरण्यरेता राजा झाला.
क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसंप्लुते । प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः
पाचवा क्रौंचद्वीप, जो दूधाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, त्याचा अधिपती प्रियव्रताचा बलाढ्य पुत्र घृतपृष्ठ झाला.
शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसंकुले । मेधातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वरः
मनोहर शाकद्वीप, जो दह्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे, तिथे प्रियव्रताचा गुणी पुत्र मेधातिथी राजा झाला.
पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले । वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः
पुष्करद्वीप, जो शुद्ध पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे, तिथे जनकांनी मान्यता दिलेला वीतिहोत्र राजा झाला.
कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः । आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता
त्या प्रभूंनी आपल्या ऊर्जस्वती नावाच्या कन्येचे लग्न उशनास यांच्याशी लावून दिले. त्यांच्यात काव्यांची प्रसिद्ध कन्या देवयानी जन्माला आली.
एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत्
अशा प्रकारे प्रियव्रताने सातही द्वीप आपल्या पुत्रांमध्ये वाटून दिले आणि विवेकाच्या आधारे योगमार्ग स्वीकारला.
भुवनलोकवर्णने द्वीपवर्षविभेदवर्णनम् श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु विस्तारं द्वीपवर्षविभेदतः । भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम्
श्रीनारायण म्हणाले — हे दिव्य ऋषी, सर्व पृथ्वीचे द्वीप आणि प्रदेश यांची देवांनी ठरविलेली विभागणी मी तुला सविस्तर सांगतो, नीट ऐक.
समासात्सम्प्रवक्ष्यामि नालं विस्तरतः क्वचित् । जम्बुद्वीपः प्रथमतः प्रमाणे लक्षयोजनः
मी तुला थोडक्यात सांगतो, कारण पूर्णपणे वर्णन करणे कुठेही शक्य नाही. प्रथम जंबुद्वीप आहे, त्याचे माप एक लक्ष योजन आहे.
विशालो वर्तुलाकारो यथाब्जस्य च कर्णिका । नव वर्षाणि यस्मिंश्च नवसाहस्रयोजनैः
तो द्वीप फार मोठा आणि गोलाकार आहे, जणू कमळाच्या कुडीसारखा. त्यात नव्हे भाग आहेत, प्रत्येकाचा विस्तार नऊ हजार योजनांचा आहे.
आयामैः परिसंख्यानि गिरिभिः परितः श्रितैः । अष्टाभिर्दीर्घरूपैश्च सुविभक्तानि सर्वतः
हे भाग त्यांच्या लांबीप्रमाणे मोजले जातात, आणि सर्व बाजूंनी पर्वतांनी वेढलेले आहेत. आठ लांब पर्वतरांगा सर्वत्र हे भाग नीट विभागतात.
धनुर्वत्संस्थिते ज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । दीर्घाणि तत्र चत्वारि चतुरस्रमिलावृतम्
धनुष्यासारख्या रचनेत दक्षिण आणि उत्तर असे दोन प्रदेश आहेत. त्यात चार लांब आणि चार चौकोनी भाग इलावृताभोवती आहेत.
इलावृतं मध्यवर्षं यन्नाभ्यां सुप्रतिष्ठितः । सौवर्णो गिरिराजोऽयं लक्षयोजनमुच्छ्रितः
इलावृत हा मध्यभाग आहे, जणू पृथ्वीचा नाभीभाग. तिथे सुवर्णाचा मेरू पर्वत उभा आहे, जो एक लक्ष योजन उंच आहे.
कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च । मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम्
हा पर्वत पृथ्वी-कमळाच्या कुडीसारखा आहे. त्याच्या शिखरावर तो बत्तीस हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे.
मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ । इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च शृङ्गवान्
त्याच्या पायथ्याशी तो सोळा हजार योजन रुंद आहे आणि तितक्याच अंतराने पृथ्वीमध्ये खोल गेलेला आहे. इलावृताच्या उत्तरेला नील, श्वेत आणि शृंगवान हे पर्वत आहेत.
त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु । रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये
हे तीन पर्वत राम्यक, हिरण्मय आणि कुरु या तीन प्रदेशांची सीमा आहेत असे सांगितले जाते.
कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते । प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा
कुरु प्रदेशात हे पर्वत सीमा दर्शवतात. ते पूर्व-पश्चिम पसरलेले असून दोन्ही बाजूंनी क्षारसमुद्रापर्यंत पोहोचतात.
द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् । पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः
हे प्रत्येक पर्वत दोन हजार योजन रुंद आहेत आणि उत्तरेकडे प्रत्येक पुढचा पर्वत मागील पर्वतापेक्षा दहा टक्के अधिक रुंद आहे.
दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः । इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः
त्यांची लांबी हळूहळू कमी होत जाते आणि विविध नद्यांनी ते सुशोभित आहेत. इलावृताच्या दक्षिणेला निषध, हेमकूट आणि हिमालय हे पर्वत आहेत.
हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः । अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः
हे तीन पर्वत पूर्वेकडे पसरलेले, सुंदर आणि दहा हजार योजन उंच आहेत असे म्हटले जाते.
हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् । विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः
हे तीन सीमा पर्वत हरिवर्ष, किम्पुरुष आणि भारत या प्रदेशांचे विभाग करतात, प्रत्येक त्याच्या भागानुसार.
इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः । पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः
इलावृताच्या पश्चिमेला मालयवान नावाचा पर्वत आहे आणि पूर्वेला श्रीमंत गंधमादन पर्वत आहे.
आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः । योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी
हे दोन पर्वत नील ते निषधपर्यंत पसरलेले असून प्रत्येकी दोन हजार योजन रुंद आहेत आणि सीमा दर्शवणारे पर्वत आहेत.