तस्यान्तर्विशतः क्रूरसटाघातप्रपीडितः । समुद्रोऽथाब्रवीद्देव रक्ष मां शरणार्तिहन्
तो आत जात असताना, त्याच्या तीव्र दातांच्या आघाताने समुद्र त्रस्त झाला आणि म्हणाला, 'देवा, शरण आलेल्यांचे रक्षण करणारा, मला वाचव.'
इत्याकर्ण्य समुद्रोक्तं वचनं हरिरीश्वरः । विदारयञ्जलचराञ्जगामान्तर्जले विभुः
समुद्राचं हे बोलणं ऐकून, भगवान हरि आपल्या हातांनी पाणी फाडत खोल पाण्यात गेले.
इतस्ततोऽभिधावन्सन् विचिन्वन्पृथिवीं धराम् । आघ्रायाघ्राय सर्वेशो धरामासादयच्छनैः
तो इकडून तिकडे धावत, पृथ्वी शोधू लागला. सर्वांचा स्वामी वारंवार वास घेऊन, हळूहळू पृथ्वी सापडली.
अनर्जलगतां भूमिं सर्वसत्त्वाश्रयां तदा । भूमिं स देवदेवेशो दंष्ट्रयोदाजहार ताम्
त्या वेळी, सर्व सत्त्वांचं आश्रय असलेली, पाण्यात बुडालेली पृथ्वी देवतांच्या देवाने आपल्या दातांवर उचलली.
तां समुद्धृत्य दंष्टाग्रे यज्ञेशो यज्ञपूरूषः । शुशुभे दिग्गजो यद्वदुद्धृत्याथ सुपद्मीनीम्
वराहाने पृथ्वी आपल्या दातांच्या टोकावर उचलून वर काढली. त्या वेळी यज्ञाचा स्वामी, यज्ञपुरुष, जसा हत्ती कमळ उचलतो तसा तेजस्वी दिसत होता.
तं दृष्ट्वा देवदेवेशो विरञ्चिः समनुः स्वराट् । तुष्टाव वाग्भिर्देवेशं दंष्ट्रोद्धतवसुन्धरम्
तो दृश्य पाहून, देवतांचा स्वामी ब्रह्मा, मनू आणि स्वयंभू यांनी, दातांवर पृथ्वी उचललेल्या त्या देवतेची स्तुती केली.
ब्रह्मोवाच जितं ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामार्तिनाशन । खर्वीकृतसुराधार सर्वकामफलप्रद
ब्रह्मा म्हणाले: 'कमळासारख्या डोळ्याच्या, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, देवांचा गर्व मोडणाऱ्या आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या तुझ्या विजय असो.'
इयं च धरणी देव शोभते वसुधा तव । पद्यिनीव सुपत्राढ्या मतङ्गजकरोद्धृता
हे देवा, ही पृथ्वी तुझ्या मालकीची म्हणून फारच सुंदर दिसते, जशी मोठ्या हत्तीच्या सोंडेवर सुंदर कमळ शोभून दिसतं.
इदं च ते शरीरं वै शोभते भूमिसङ्गमात् । उद्धृताम्बुजशुण्डाग्रकरीन्द्रतनुसन्निभम्
पृथ्वीच्या स्पर्शाने तुझं शरीरही तसंच तेजस्वी दिसतं, जसं हत्तीने सोंडेवर कमळ उचललं की त्याचा देह शोभून दिसतो.
नमो नमस्ते देवेश सृष्टिसंहारकारक । दानवानां विनाशाय कृतनानाकृते प्रभो
देवतांचे स्वामी, सृष्टी आणि संहार करणारे, दानवांचा नाश करण्यासाठी नानाविध रूपे धारण करणारे प्रभो, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
अग्रतश्च नमस्तेऽस्तु पृष्ठतश्च नमो नमः । सर्वामराधारभूत बृहद्धाम नमोऽस्तु ते
समोरून तुला नमस्कार, मागूनही पुन्हा नमस्कार. सर्व देवतांचा आधार असलेल्या, अतीव विशाल स्वरूप असलेल्या देवी, तुला माझा नमस्कार.
त्वयाहं च प्रजासर्गे नियुक्त: शक्तिबृंहितः । त्वदाज्ञावशतः सर्गं करोमि विकरोमि च
तुझ्या शक्तीने मला सामर्थ्य मिळाले आणि तुझ्या आज्ञेने मी सृष्टी करतो, बदल घडवतो.
त्वत्सहायेन देवेशा अमराश्च पुरा हरे । सुधां विभेजिरे सर्वे यथाकालं यथाबलम्
देवतांचा स्वामी असलेल्या प्रभु, तुझ्या मदतीने पूर्वी सर्व देवांनी, योग्य वेळ आणि शक्तीनुसार, अमृत वाटून घेतले.
इन्द्रस्त्रिलोकीसाम्राज्यं लब्धवांस्तन्निदेशत: । भूनक्ति लक्ष्मीं बहुलां सुरसंघप्रपूजित:
इंद्राने तुझ्या आज्ञेने त्रैलोक्याचे राज्य मिळवले; तो भरपूर लक्ष्मीचा उपभोग घेतो आणि देवांच्या समूहाकडून सन्मानित होतो.
वह्निः पावकतां लब्ध्वा जाठरादिविभेदतः । देवासुरमनुष्याणां करोत्याप्यायनं तथा
अग्नीला जाळण्याची शक्ती मिळाली आणि तो पोटात व इतर ठिकाणी विभागला गेला; त्यामुळे देव, असुर आणि माणसांना पोषण मिळते.
धर्मराजोऽथ पितृणामधिपः सर्वकर्मदृक । कर्मणां फलदातासौ त्वन्नियोगादधीश्वरः
धर्मराज हा पितरांचा अधिपती आणि सर्व कर्मांचा निरीक्षक आहे; तो कर्माचे फळ देतो आणि तुझ्या आज्ञेने सर्वांचा स्वामी आहे.
नैर्ऋतो रक्षसामीशो यक्षो विघ्नविनाशन: । सर्वेषां प्राणिनां कर्मसाक्षी त्वत्तः प्रजायते
नैरृत हा राक्षसांचा स्वामी आहे, यक्ष विघ्नांचा नाश करतो; सर्व जीवांच्या कर्मांचा साक्षी तुझ्यापासूनच जन्मतो.
वरुणो यादसामीशो लोकपालो जलाधिपः । त्वदाज्ञाबलमाश्रित्य लोकपालत्वमागतः
वरुण हा जलचरांचा स्वामी, जलाचा अधिपती आणि लोकपाल आहे; त्याने तुझ्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून लोकपालपद मिळवले.
वायुर्गन्धवह: सर्वभूतप्राणनकारणम् । जातस्तव निदेशेन लोकपालो जगद्गुरुः
वायू हा सुगंध वाहणारा आणि सर्व जीवांना प्राण देणारा आहे; तो तुझ्या आज्ञेने जन्मला, जगाचा रक्षक आणि गुरु आहे.
कुबेरः किन्नरादीनां यक्षाणां जीवनाश्रयः । त्वदाज्ञान्तर्गतः सर्वलोकपेषु च मान्यभू
कुबेर हा किन्नर, यक्ष आणि इतरांचा आधार आहे; तो तुझ्या आज्ञेत आहे आणि सर्व लोकपालांमध्ये मान्यता मिळवतो.
ईशान: सर्वरुद्राणामीश्वरान्तकरः प्रभूः । जातो लोकेशवन्द्योऽसौ सर्वदेवाधिपालकः
ईशान हा सर्व रुद्रांचा स्वामी, प्रभु आणि इतर स्वाम्यांचा संहार करणारा आहे; तो लोकांच्या राजांकडून पूजला जातो आणि सर्व देवांचा रक्षक आहे.
नमस्तुभ्यं भगवते जगदीशाय कुर्महे । यस्थांशभागाः सर्वे हि जाता देवाः सहस्रशः
हे भगवंत, जगाचे स्वामी, आम्ही तुला नमस्कार करतो. तुझ्या अंशातूनच हजारो देव जन्मले आहेत.
नारद उवाच एव स्तुतो विश्वसृजा भगवानादिपूरुष: । लीलावलोकमात्रेणाप्यनुग्रहमवासृजत्
नारद म्हणतो: विश्वाची सृष्टी करणाऱ्या ब्रह्मदेवाने अशा प्रकारे स्तुती केली असता, आदिपुरुष भगवंतांनी केवळ लीलया पाहून कृपा केली.
तत्रैवाभ्यागतं दैत्यं हिरण्याक्षं महासुरम् । रुन्धानमध्वनो भीमं गदयाताडयद्धरि:
तेथेच मोठा असुर हिरण्याक्ष आला आणि मार्ग अडवत होता; तेव्हा हरिने त्याला गदेद्वारे जोरात मारले.
तद्रक्तपङ्कदिग्धाङ्गो भगवानादिपूरुषः । उद्धृत्य धरणीं देवो दंष्ट्रया लीलयाप्सु ताम्
रक्त व चिखलाने माखलेले शरीर असलेल्या आदिपुरुषाने, सहजपणे आपल्या दातांनी पृथ्वीला पाण्यातून वर काढले.
निवेश्य लोकनाथेशो जगाम स्थानमात्मनः । एतद्भगवतश्चित्रं धरण्युद्धरणं परम्
पृथ्वी योग्य स्थळी ठेवून, लोकांचा स्वामी आपल्या स्थानाला गेला; भगवंतांचे हे अद्भुत आणि श्रेष्ठ कार्य म्हणजे पृथ्वीचे उध्दारण.
शृणूयाद्य: पुमान् यश्च पठेच्चरितमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवीं गतिमाप्नुयात्
जो कोणी आज हे उत्तम चरित्र ऐकतो किंवा वाचतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि वैष्णव मार्ग प्राप्त करतो.
भुवनकोशविस्तारे स्वायम्भुवमनुवंशकीर्तनम् श्रीनारायण उवाच महीं देव: प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद । वैकुण्ठलोकमगमद् ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम्
भुवनांचा विस्तार आणि स्वयंभुव मनूंच्या वंशाचे वर्णन. श्रीनारायण म्हणतात: नारद, देवाने पृथ्वी योग्य स्थळी स्थापन केली आणि वैकुंठात गेला; ब्रह्मदेवाने आपल्या पुत्राशी संवाद साधला.
स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर । स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम्
महाबाहू स्वायंभुव, तेजस्वी पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ, तू पृथ्वीवर आपल्या ठरवलेल्या जागी राहा आणि योग्य त्या प्रकारे प्रजांची निर्मिती कर.
देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज । उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो
देश आणि काळ यानुसार, यज्ञस्वरूप परमेश्वराची मोठ्या-लहान वस्तूंच्या अर्पणाने, यज्ञासाठी सांगितलेल्या साधनांनी भक्तीभावाने पूजा कर.