देव्युवाच प्रजासर्गः प्रभवतु ममानुग्रहतः किल । निर्विघ्नेन च राजेन्द्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम्
देवी म्हणाली – माझ्या कृपेने प्रजांची निर्मिती नक्कीच होईल, राजेंद्र, आणि कोणताही विघ्न न येता प्रजांची वाढ सातत्याने होत जाईल.
यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्भक्त्या त्वत्कृतं सदा । तेषां विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कान्त्युदयः खलु
जो कोणी तुझ्या भक्तीने रचलेले हे स्तोत्र नेहमी म्हणेल, त्यांना नक्कीच विद्या, संतती, कीर्ती आणि सौंदर्य यश मिळेल.
जायन्ते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् । सर्वत्र विजयो राजन् सुखं शत्रुपरिक्षयः
त्यांना धन, धान्य मिळते, त्यांची शक्ती कमी होत नाही, राजन, सर्वत्र विजय मिळतो, सुख मिळते आणि शत्रूंचा नाश होतो.
श्रीनारायण उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवी मनवे ब्रह्मसूनवे । अन्तर्धानं गता चासीत्पश्यतस्तस्य धीमतः
श्रीनारायण म्हणाले – अशा प्रकारे देवीने ब्रह्मपुत्र मनूला वर दिल्यावर, तो बुद्धिमान मनू पाहत असतानाच ती अदृश्य झाली.
अथ लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्रः प्रतापवान् । ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयतां रहः
मग वर मिळाल्यावर, तेजस्वी ब्रह्मपुत्र राजा मनू ब्रह्माला म्हणाला – बाबा, मला एकांतातील स्थान द्या.
यत्राहं समधिष्ठाय प्रजाः स्रक्ष्यामि पुष्कलाः । यक्ष्यामि यज्ञैर्देवेशं तत्समादिश माचिरम्
जिथे मी राहून पुष्कळ प्रजा निर्माण करू शकेन आणि देवाधिदेवासाठी यज्ञ करू शकेन, असे स्थान मला लवकर दाखवा.
इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिर्विभुः । चिन्तयामास सुचिरं कथं कार्यं भवेदिदम्
मुलाचे हे बोल ऐकून, प्रजापतींचे प्रभू, तो महाशक्तिमान, बराच वेळ विचार करू लागला – हे काम कसे साध्य होईल?
सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनन्तसंख्यकः । धरा वार्भिः स्तुता मग्ना रसं याताखिलाश्रया
सृष्टी करत असताना खूप मोठा आणि अनंत काळ गेला; पृथ्वी पाण्याने स्तुत्य झाली आणि ती सर्वांचा आधार असलेल्या रसात लुप्त झाली.
इदं मच्चिन्तितं कार्यं भगवानादिपूरुषः । करिष्यति सहायो मे यदादेशेऽहमाश्रितः
हे काम मी मनाशी ठरवले आहे – भगवंत आदिपुरुष हेच ते पूर्ण करतील, कारण मी त्यांच्या आज्ञेवर अवलंबून आहे आणि ते माझे सहाय्यक आहेत.
भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच एवं मीमांसतस्तस्य पद्मयोनेः परन्तप । मन्वादिभिर्मुनिवरैर्मरीच्याद्यैः समन्ततः
श्रीनारायण म्हणाले – अशा प्रकारे कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेव विचार करत असताना, मनू आणि मरीचि वगैरे मोठ्या ऋषींनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले होते.
ध्यायतस्तस्य नासाग्राद्विरञ्चेः सहसानघ । वराहपोतो निरगादेकाङ्गुलप्रमाणतः
तो ध्यान करत असताना, पापरहितांनो, ब्रह्मदेवाच्या नाकाच्या टोकातून अचानक अंगठ्याएवढा लहान वराहशावक बाहेर आला.
तस्यैव पश्यतः खस्थः क्षणेन किल नारद । करिमात्रं प्रववृधे तदद्भूततमं ह्यभूत्
त्याच्या समोरच, हे नारद, त्या आकाशातल्या वराहाने क्षणातच हत्तीएवढं रूप घेतलं; हे खरंच फारच अद्भुत होतं.
मरीचिमुख्यैर्विप्रेन्द्रैः सनकाद्यैश्च नारद । तद्दृष्ट्वा सौकरं रूपं तर्कयामास पद्मभूः
मरीचि आणि इतर श्रेष्ठ ऋषी, सनक, नारद हे सर्वजण जेव्हा त्या वराहाच्या रूपाला पाहतात, तेव्हा कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा मनात विचार करू लागले.
किमेतत्सौकरव्याजं दिव्यं सत्त्वमवस्थितम् । अत्याश्चर्यमिदं जातं नासिकाया विनिःसृतम्
हे काय दिव्य रूप आहे, वराहाच्या वेषात प्रकट झालंय? हे फारच अद्भुत घडलंय, नाकातून बाहेर आलंय.
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाच्छैलेन्द्रसन्निभः । आहोस्विद्भगवान्किं वा यज्ञो मे खेदयन्मनः
मी हे आधी अंगठ्याच्या टोकाएवढं पाहिलं होतं, पण क्षणातच ते मोठ्या डोंगरासारखं झालं. हे परमेश्वरच आहे का, की माझ्या यज्ञामुळे माझं मन अस्वस्थ झालंय?
इति तर्कयतस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । वराहरूपो भगवाञ्जगर्जाचलसन्निभः
असा विचार करत असताना ब्रह्मा, जो स्वतः परब्रह्म आहे, त्याच वेळी वराहरूपातील भगवान पर्वतासारखा गडगडाट करीत गर्जना करू लागले.
विरञ्चिं हर्षयामास संहतांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जशब्दमात्रेण दिक्प्रान्तमनुनादयन्
त्या गर्जनेने ब्रह्मा आणि एकत्र आलेल्या श्रेष्ठ ऋषींच्या मनात आनंद भरला आणि त्या गर्जनेचा आवाज सर्व दिशांना घुमू लागला.
ते निशम्य स्वखेदस्य क्षयितुं घुर्धुरस्वनम् । जनस्तपःसत्यलोकवासिनोऽमरवर्यकाः
तो गडगडाट ऐकून, जो त्यांच्या दुःखाचा नाश करण्यासाठी होता, जन, तप आणि सत्य या लोकांतील रहिवासी आणि श्रेष्ठ देवता सर्व लक्ष देऊन ऐकू लागले.
छन्दोमयैः स्तोत्रवरैर्ऋक्सामाथर्वसम्भवैः । वचोभिः पुरुषं त्वाद्यं द्विजेन्द्राः पर्यवाकिरन्
मग श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी ऋग्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेदातील छंदयुक्त स्तोत्रांनी त्या आदिपुरुषाची स्तुती केली.
तेषां स्तोत्रं निशम्याद्यो भगवान् हरिरीश्वरः । कृपावलोकमात्रेणानुगहीत्वाप आविशत्
त्यांची स्तुती ऐकून, भगवान हरि केवळ कृपेच्या कटाक्षाने त्यांची भक्ती स्वीकारून पाण्यात प्रवेश केला.
तस्यान्तर्विशतः क्रूरसटाघातप्रपीडितः । समुद्रोऽथाब्रवीद्देव रक्ष मां शरणार्तिहन्
तो आत जात असताना, त्याच्या तीव्र दातांच्या आघाताने समुद्र त्रस्त झाला आणि म्हणाला, 'देवा, शरण आलेल्यांचे रक्षण करणारा, मला वाचव.'
इत्याकर्ण्य समुद्रोक्तं वचनं हरिरीश्वरः । विदारयञ्जलचराञ्जगामान्तर्जले विभुः
समुद्राचं हे बोलणं ऐकून, भगवान हरि आपल्या हातांनी पाणी फाडत खोल पाण्यात गेले.
इतस्ततोऽभिधावन्सन् विचिन्वन्पृथिवीं धराम् । आघ्रायाघ्राय सर्वेशो धरामासादयच्छनैः
तो इकडून तिकडे धावत, पृथ्वी शोधू लागला. सर्वांचा स्वामी वारंवार वास घेऊन, हळूहळू पृथ्वी सापडली.
अनर्जलगतां भूमिं सर्वसत्त्वाश्रयां तदा । भूमिं स देवदेवेशो दंष्ट्रयोदाजहार ताम्
त्या वेळी, सर्व सत्त्वांचं आश्रय असलेली, पाण्यात बुडालेली पृथ्वी देवतांच्या देवाने आपल्या दातांवर उचलली.
तां समुद्धृत्य दंष्टाग्रे यज्ञेशो यज्ञपूरूषः । शुशुभे दिग्गजो यद्वदुद्धृत्याथ सुपद्मीनीम्
वराहाने पृथ्वी आपल्या दातांच्या टोकावर उचलून वर काढली. त्या वेळी यज्ञाचा स्वामी, यज्ञपुरुष, जसा हत्ती कमळ उचलतो तसा तेजस्वी दिसत होता.
तं दृष्ट्वा देवदेवेशो विरञ्चिः समनुः स्वराट् । तुष्टाव वाग्भिर्देवेशं दंष्ट्रोद्धतवसुन्धरम्
तो दृश्य पाहून, देवतांचा स्वामी ब्रह्मा, मनू आणि स्वयंभू यांनी, दातांवर पृथ्वी उचललेल्या त्या देवतेची स्तुती केली.
ब्रह्मोवाच जितं ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामार्तिनाशन । खर्वीकृतसुराधार सर्वकामफलप्रद
ब्रह्मा म्हणाले: 'कमळासारख्या डोळ्याच्या, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, देवांचा गर्व मोडणाऱ्या आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या तुझ्या विजय असो.'
इयं च धरणी देव शोभते वसुधा तव । पद्यिनीव सुपत्राढ्या मतङ्गजकरोद्धृता
हे देवा, ही पृथ्वी तुझ्या मालकीची म्हणून फारच सुंदर दिसते, जशी मोठ्या हत्तीच्या सोंडेवर सुंदर कमळ शोभून दिसतं.
इदं च ते शरीरं वै शोभते भूमिसङ्गमात् । उद्धृताम्बुजशुण्डाग्रकरीन्द्रतनुसन्निभम्
पृथ्वीच्या स्पर्शाने तुझं शरीरही तसंच तेजस्वी दिसतं, जसं हत्तीने सोंडेवर कमळ उचललं की त्याचा देह शोभून दिसतो.
नमो नमस्ते देवेश सृष्टिसंहारकारक । दानवानां विनाशाय कृतनानाकृते प्रभो
देवतांचे स्वामी, सृष्टी आणि संहार करणारे, दानवांचा नाश करण्यासाठी नानाविध रूपे धारण करणारे प्रभो, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.