वटपत्रशयानाय विष्णवे बालरूपिणे । केनास्मि बालभावेन निर्मितोऽहं चिदात्मना
वटपानावर झोपलेल्या बालरूप विष्णूला, मी जो चैतन्यस्वरूप आहे, तरी बाल्यावस्थेत कसा निर्माण झालो, हे कोणामुळे?
किमर्थं केन द्रव्येण कथं जानामि चाखिलम् । इत्येवं चिन्त्यमानाय मुकुन्दाय महात्मने
हे सर्व मला कशासाठी, कोणामुळे, आणि कशाच्या साहाय्याने कळतं? अशा विचारात मी मुकुंद या महात्म्याला विचारलं.
श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थदम् । सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम्
त्या देवीने अर्ध्या श्लोकात सर्वार्थ सांगितला — 'हे सर्व मीच आहे, याशिवाय दुसरं काहीच सनातन नाही.'
तद्वचो विष्णुना पूर्वं संविज्ञातं मनस्यपि । केनोक्ता वागियं सत्या चिन्तयामास चेतसा
हे वचन विष्णूने पूर्वी मनात समजून घेतलं होतं. 'हे सत्य वचन कोण बोललं?' असं तो मनात विचार करू लागला.
कथं वेद्मि प्रवक्तारं स्त्रीपुंसौ वा नपुंसकम् । इति चिन्ताप्रपन्नेन धृतं भागवतं हृदि
मला हे कसं कळावं की, जे बोलणार आहेत, ते स्त्री आहेत की पुरुष, की दोघंही नाहीत? अशा विचारांनी मन भरून गेलं आणि भागवत मनात घट्ट धरलं.
पुनः पुनः कृतोच्चारस्तस्मिनेवास्तचेतसा । वटपत्रे शयानः सन्नभूच्चिन्तासमन्वितः
पुन्हा पुन्हा तोच शब्द उच्चारत, मन तिथेच लावून, वटाच्या पानावर पडून तो चिंता करत राहिला.
तदा शान्ता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा । शङ्खचक्रगदापद्मवरायुधधरा शिवा
तेव्हा शांत, चार हातांची, शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण केलेली, शुभ्र आणि दिव्य आयुधे असलेली देवी प्रकट झाली.
दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता । संयुता सदृशीभिश्च सखीभिः स्वविभूतिभिः
ती देवी दिव्य वस्त्रांनी आणि दागिन्यांनी सजलेली होती, तिच्यासारख्या सखींसह आणि स्वतःच्या तेजाने उजळून निघाली होती.
प्रादुर्बभूव तस्याग्रे विष्णोरमिततेजसः । मन्दहास्यं प्रयुञ्जाना महालक्ष्मीः शुभानना
ती महालक्ष्मी मंद हसत, शुभ्र चेहऱ्याने, अमाप तेज असलेल्या विष्णूच्या समोर प्रकट झाली.
सूत उवाच तां तथा संस्थितां दृष्ट्वा हृदये कमलेक्षणः । विस्मितः सलिले तस्मिन्निराधारा मनोरमाम्
सूतमुनी म्हणाले: तिला तशी उभी पाहून, कमळासारख्या डोळ्यांचा तो, मनमुग्ध होऊन, त्या पाण्यात, आधार नसताना, आश्चर्यचकित झाला.
रतिर्भूतिस्तथा बुद्धिर्मतिः कीर्तिः स्मृतिर्धृतिः । श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः
प्रेम, समृद्धी, बुद्धी, विचार, कीर्ती, स्मरणशक्ती, धैर्य, श्रद्धा, मेधा, स्वधा, स्वाहा, भूक, झोप, दया आणि गती—
तुष्टिः पुष्टिः क्षमा लज्जा जृम्भा तन्द्रा च शक्तयः । संस्थिताः सर्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक्
तुष्टी, पुष्टी, क्षमा, लाज, जांभई, झोप येणे—या सगळ्या शक्ती वेगवेगळ्या स्वरूपात महादेवीच्या आजूबाजूला उभ्या होत्या.
वरायुधधराः सर्वा नानाभूषणभूषिताः । मन्दारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिताः
सर्वजणी उत्तम शस्त्रं धारण केलेल्या, विविध दागिन्यांनी सजलेल्या, मंदारफुलांच्या माळा घातलेल्या आणि मोत्यांच्या हारांनी शोभून दिसत होत्या.
तां दृष्ट्वा ताश्च संवीक्ष्य तस्मिन्नेकार्णवे जले । विस्मयाविष्टहृदयः सम्बभूव जनार्दनः
त्या आणि त्यांच्या सख्या त्या एकमेव पाण्यात पाहून, जनार्दनाच्या मनात मोठं आश्चर्य दाटून आलं.
चिन्तयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविस्मितः । कुतो भूताः स्त्रियः सर्वाः कुतोऽहं वटतल्पगः
सर्वांचा आत्मा असलेला तो, हे अद्भुत दृश्य पाहून फारच आश्चर्यचकित झाला आणि विचार करू लागला—या सर्व स्त्रिया कुठून आल्या? आणि मी वटाच्या पानावर कसा झोपलो आहे?
अस्मिन्नेकार्णवे घोरे न्यग्रोधः कथमुत्थितः । केनाहं स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुं कृत्वा शुभाकृतिम्
या भयंकर एकाच समुद्रात हा वडाचा झाड कसं उगवलं? आणि मला इथे, सुंदर बाळाच्या रूपात, कोणी ठेवले?
ममेयं जननी नो वा माया वा कापि दुर्घटा । दर्शनं केनचित्त्वद्य दत्तं वा केन हेतुना
ही माझी आई आहे का नाही? की ही काही अद्भुत माया आहे? आज हे दर्शन मला कोणी दिलं, आणि कोणत्या कारणासाठी?
किं मया चात्र वक्तव्यं गन्तव्यं वा न वा क्वचित् । मौनमास्थाय तिष्ठेयं बालभावादतन्द्रितः
इथे मी काय बोलावं? कुठे जावं का नाही? की मी बालभावात शांतपणे, जागरूक राहून, गप्प बसावं?
व्यासोपदेशवर्णनम् दृष्ट्वा तं विस्मितं देवं शयानं वटपत्रके । उवाच सस्मितं वाक्यं विष्णो किं विस्मितो ह्यसि
त्या देवाला, वटाच्या पानावर विस्मयाने पडलेला पाहून, ती मंद हसत म्हणाली—'विष्णू, तुला एवढं आश्चर्य का वाटतंय?'
महाशक्त्याः प्रभावेण त्वं मां विस्मृतवान्पुरा । प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः
महाशक्तीच्या प्रभावामुळे, पूर्वी तू मला विसरलास; सृष्टी आणि प्रलयाच्या वेळी, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतोस.
निर्गुणा सा परा शक्तिः सगुणस्त्वं तथाप्यहम् । सात्त्विकी किल या शक्तिस्तां शक्तिं विद्धि मामिकाम्
ती परा शक्ती निर्गुण आहे; तू आणि मी सगुण आहोत. जी सात्त्विक शक्ती आहे, तीच माझी खरी शक्ती आहे, असं जाण.
त्वन्नाभिकमलाद्ब्रह्मा भविष्यति प्रजापतिः । स कर्ता सर्वलोकस्य रजोगुणसमन्वितः
तुझ्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा उत्पन्न होईल, तो प्रजापती होईल; तो सर्व लोकांचा सर्जक असेल आणि त्याच्यात रजोगुण असेल.
स तदा तप आस्थाय प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् । रजसा रक्तवर्णञ्च करिष्यति जगत्त्रयम्
तेव्हा तो कठोर तप करून, श्रेष्ठ शक्ती मिळवून, रजोगुणाच्या प्रभावाने लाल रंग धारण करील आणि हे तीनही जग निर्माण करील.
सगुणान्पञ्चभूतांश्च समुत्पाद्य महामतिः । इन्द्रियाणीन्द्रियेशांश्च मनःपूर्वान्समन्ततः
तो महान बुद्धीमान, गुण आणि पाच महाभूत, तसेच इंद्रिये, त्यांच्या अधिपती देवता आणि मन सर्वत्र योग्य क्रमाने निर्माण करील.
करिष्यति ततः सर्गं तेन कर्ता स उच्यते । विश्वस्यास्य महाभाग त्वं वै पालयिता तथा
यानंतर तो सृष्टीची रचना करील, म्हणून त्याला 'सृष्टीकर्ता' म्हणतात. हे भाग्यवान, या विश्वाचे रक्षण करणारा तूच आहेस.
तद्भुवोर्मध्यदेशाच्च क्रोधाद्रुद्रो भविष्यति । तपः कृत्वा महाघोरं प्राप्य शक्तिं तु तामसीम्
मग पृथ्वीच्या मध्यभागातून, रागातून रुद्र उत्पन्न होईल; तो अत्यंत कठोर तप करून तामस शक्ती प्राप्त करील.
कल्पान्ते सोऽपि संहर्ता भविष्यति महामते । तेनाहं त्वामुपायाता सात्त्विकीं त्वमवेहि माम्
कल्पाच्या शेवटी, तोही, हे बुद्धिमान, संहार करणारा होईल. म्हणून मी तुझ्याकडे आले आहे; मला सात्त्विक शक्ती असलेली म्हणून ओळख.
स्थास्येऽहं त्वत्समीपस्था सदाहं मधुसूदन । हृदये ते कृतावासा भवामि सततं किल
मी नेहमी तुझ्या जवळ राहीन, हे मधुसूदन; मी कायम तुझ्या हृदयात वास करीन.
विष्णुरुवाच श्लोकस्यार्धं मया पूर्वं श्रुतं देवि स्फुटाक्षरम् । तत्केनोक्तं वरारोहे रहस्यं परमं शिवम्
विष्णू म्हणाला: हे देवी, या श्लोकाचा अर्धा भाग मी पूर्वी स्पष्टपणे ऐकला आहे; हे परम मंगल रहस्य कुणी सांगितले होते, हे सुंदर मुखवाली?
तन्मे ब्रूहि वरारोहे संशयोऽयं वरानने । निर्धनो हि यथा द्रव्यं तत्स्मरामि पुनः पुनः
हे सुंदर मुखवाली, मला हे सांग. माझ्या मनात शंका आहे. जसा गरीब माणूस धनाची आठवण काढतो, तशी मी पुन्हा पुन्हा याची आठवण काढतो.