जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् । जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम्
हे विश्व कशातून जन्मलं, कशावर स्थिर आहे, आणि त्याचं मूळ तत्त्व काय आहे, ते मला सांग.
कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः । केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात्
काळानुसार याचा शेवट कुठून येतो? सर्व फळं कुठे मिळतात? आणि कोणत्या ज्ञानाने मायेमुळे आलेला हा मोह नाहीसा होतो?
कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे । प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा
कशा पूजेनं, कोणत्या जपाने, किंवा हृदयकमळातल्या ध्यानाने, हे देव, अंधारात जसा सूर्य उगवतो तसा प्रकाश कसा मिळतो?
एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः । यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि
हे देव, हे सर्व प्रश्न पूर्णपणे सांग, म्हणजे तुझ्या कृपेने लोक या घनदाट अंधारातून सहज बाहेर पडतील.
व्यास उवाच एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः । नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्
व्यास म्हणाले: असं देवर्षीने विचारल्यावर, त्या प्राचीन आणि श्रेष्ठ ऋषी नारायणाने त्याचं स्वागत करून बोलायला सुरुवात केली.
श्रीनारायण उवाच शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् । येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्भ्रमे
श्री नारायण म्हणाले: हे श्रेष्ठ देवर्षी, जगाचं सर्वोच्च तत्त्व मी सांगतो. ते ज्याने जाणलं, त्याला या जगाचा भ्रम कधीच होत नाही.
जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि । ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः
हे जगाचे खरे तत्त्व म्हणजेच देवी आहे, असे मी, ऋषी, देव, गंधर्व आणि इतर ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे.
सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते । तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात्
ती देवीच हे जग निर्माण करते, तीच त्याचे पालन करते आणि तिच्यामुळेच सर्व काही नष्ट होते; असे गुणांच्या प्रभावाने म्हटले आहे.
तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् । स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा
मी आता त्या देवीचे खरे स्वरूप सांगतो, जिची सिद्ध ऋषी पूजतात; तिचे स्मरण केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात, इच्छा पूर्ण होतात आणि मुक्ती मिळते.
मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् । शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः
स्वायंभुव मनु, पद्मातून जन्मलेले, तेजस्वी आणि पराक्रमी, शतरूपेचे पती आणि सर्व मन्वंतरांचे अधिपती होते.
स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् । भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम्
त्या मनूंनी आपल्या पवित्र आणि पापरहित पित्या प्रजापतीचे भक्तीभावाने पूर्वी सेवा केली; आणि आत्मभूने आपल्या पुत्राला उपदेश केला.
पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् । तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति
माझ्या मुला, तुला देवीची श्रेष्ठ पूजा करावी लागेल; तिच्या कृपेने, तुझ्या हातून सृष्टीची निर्मिती यशस्वी होईल.
एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् । जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद् विभुः
पुत्रोत्पादक प्रजापतीने असे सांगितल्यावर, स्वायंभुव मनूंनी त्या जगाच्या मूळ असलेल्या देवीला तप करून संतुष्ट केले.
तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल । आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम्
मनूंनी एकाग्र मनाने त्या देवीचे, देवांची अधिष्ठात्री, आदिमाया, सर्वशक्तिमान आणि सर्व कारणांची कारण असलेल्या देवीचे स्तवन केले.
मनुरुवाच नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे । शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते
मनु म्हणाले: नमस्कार, नमस्कार, हे देवांचे अधिपती, जगाच्या सर्व कारणांची कारण असणाऱ्या, शंख, चक्र आणि गदा हातात धारण करणाऱ्या, नारायणाच्या हृदयात वास करणाऱ्या देवी, तुला नमस्कार.
वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि । वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे
हे वेदस्वरूपे, जगाची जननी, सर्व कारणांच्या ठिकाणाचा रूप असणाऱ्या, तीन वेदांचे तत्त्व जाणणाऱ्या, सर्व देवांनी वंदित आणि कल्याणमयी देवी.
माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये । महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि
हे माहेश्वरी, महाभाग्यशाली, महामाया, महातेजस्विनी, महादेवाच्या प्रिय निवासस्थानी वास करणारी आणि महादेवाला प्रिय करणारी देवी.
गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे । महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते
गोपेंद्राची प्रिय आणि ज्येष्ठा, महान आनंद आणि महोत्सवाची मूर्ती, मोठ्या महामारीच्या भीतीचा नाश करणारी, देवांच्या अग्रगण्यांनी पूजित अशा देवीस मी नमस्कार करतो.
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते
सर्व मंगलांचा स्रोत असणाऱ्या, कल्याणमयी, सर्व कार्ये साधणाऱ्या, शरण येणाऱ्यांना आधार देणाऱ्या, त्र्यंबके, गौरि, नारायणी, तुला नमस्कार.
यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा । चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम्
जिच्यापासून आणि जिच्यामुळे हे विश्व नेहमी गुंफलेले आहे, ती एकच चेतना, आद्य आणि अंत नसलेली, तेजाचा खजिना आहे.
ब्रह्मा यदीक्षणात्सर्वं करोति च हरिः सदा । पालयत्यपि विश्वेशः संहर्ता यदनुग्रहात्
जिच्या कृपादृष्टीने ब्रह्मा सर्व काही निर्माण करतो, हरि नेहमी पालन करतो आणि विश्वाचा स्वामी नाश करतो.
मधुकैटभसम्भूतभयार्तः पद्मसम्भवः । यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवाम्बुधेः
मधु आणि कैटभ यांच्या भीतीने व्याकुळ झालेल्या पद्मसम्भवाने, तिच्या स्तवनामुळे त्या भयंकर दैत्यांच्या समुद्रातून मुक्ती मिळवली.
त्वं ह्रीः कीर्तिः स्मृतिः कान्तिः कमला गिरिजा सती । दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाभया
तूच ह्री, कीर्ती, स्मृती, कांती, कमला, गिरिजा, सती, दक्षकन्या, वेदांची जननी, सिद्धी देणारी आणि नेहमी निर्भय आहेस.
स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च । ध्यायामि भावये वीक्षे श्रोष्ये देवि प्रसीद मे
मी तुला स्तुती करतो, वंदन करतो, पूजा करतो, जप करतो, ध्यान करतो, चिंतन करतो, तुझ्याकडे पाहतो आणि ऐकतो; हे देवी, माझ्यावर कृपा कर.
ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्यावासः पुरन्दरः । त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसाम्पतिरुत्तमः
ब्रह्मा हे वेदांचे साठे आहेत, कृष्ण हे सर्वांचे अंतिम ध्येय आहेत, पुरंदर हे निवासस्थान आहेत, तीनही लोकांचे स्वामी म्हणजे पाशधारी आहेत आणि यादवांचा श्रेष्ठ अधिपती आहेत.
कुबेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् । नैर्ऋतो रक्षसां नाथः सोमो जातो ह्यपोमयः
कुबेर हा धनाचा स्वामी झाला, यम हा मृत लोकांचा राजा झाला, नैरृत हा राक्षसांचा नाथ झाला आणि सोम हा पाण्यातून उत्पन्न झाला.
त्रिलोकवन्द्ये लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि । नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः
तीनही लोकांनी पूजलेली, जगाची स्वामिनी, परम मंगलमूर्ती देवी, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार असो, जगन्माते, तुला माझा शतशः नमस्कार.
श्रीनारायण उवाच एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः
श्रीनारायण म्हणाले – अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भगवती दुर्गा नारायणी अतिशय प्रसन्न होऊन, ब्रह्मपुत्र ऋषीला म्हणाली.
देव्युवाच वरं वरय राजेन्द्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि । प्रसन्नाहं स्तवेनात्र भक्त्या चाराधनेन च
देवी म्हणाली – राजेंद्र, ब्रह्मपुत्रा, तुला जे काही हवे असेल ते वर माग. तुझ्या भक्तीने, स्तोत्राने आणि पूजेमुळे मी अत्यंत प्रसन्न झाले आहे.
मनुरुवाच यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे । तदा निर्विघ्नतः सृष्टिः प्रजायाः स्यात्तवाज्ञया
मनु म्हणाले – देवी, जर तू माझ्या श्रेष्ठ भक्तीने आणि करुणेने प्रसन्न झाली असशील, तर तुझ्या आज्ञेने सृष्टी निर्विघ्नपणे वाढू दे.